Đurđevgrad: Kapija Zvornika

Đurđevgrad, tvrđava koja dominira nad Zvornikom,  proglašena je od strane Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika, kao nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Pretpostavlja se da su je sagradili bosanski feudalci i Mađari, a nadograđivali i uređivali Austrijanci. Iz tog perioda potiče i legenda o prokletoj Jerini, ženi Đurđevoj, kojoj se pripisuje podizanje starog zvorničkog grada (Jerinin grad ili grad proklete Jerine) danas Đurđev grad.

Grad čine tri međusobno povezana dela: Donji (pored puta Zvornik-Sarajevo), Srednji (najstariji deo, kome je današnji izgled dao oko 1433. godine Despot Đurađ, kada je zagospodario Zvornikom) i Gornji grad ( na uzdignutom brdu iznad Zvornika, na 407 m nadmorske visine).

Danas se do ove tvrđave može doći preko naselja Srbska Varoš, asfaltnim putem dužine 7 kilometara, a započeta je i realizacija projekta izgradnje pešačke staze za Đurđev grad, kroz naselje Bair, u dužini od 2 kilometra, sa uređenjem izletišta.

Ime grada Zvornik se u pisanoj formi pominje prvi put 1410. godine pod imenom Zvonik. Ne zna se tačno ni kada, ni ko je današnju tvrđavu a tada srednjovjekovni grad podigao. Grad je podignut na mjestu gdje planinski tok rijeke Drine prelazi u ravničarske krajeve. To mu je davalo veoma povoljan geostrategijski položaj kroz istoriju. Onaj ko je gospodario gradom, taj je kontrolisao Drinu i sve puteve od juga ka sjeveru i obrnuto.

Nalazeći se na granici Podrinja i Soli, a u neposrednoj blizini rudarskih oblasti, Krupnja, Bohorine (Borine) i Zajače s jedne strane i na drugoj strani blizina Srebrenice i Sasa, grad je bio česta meta osvajača raznih vojski. I u doba turske uprave ovim prostorima grad je imao važnu ulogu. Zvornik je predstavljao odskočnu dasku za dalja turska osvajanja na sjever, a bedem za odbranu od napada Ugarske i Austrije.

Pretpostavlja se da je grad podignut krajem XIII ili početkom XIV vijeka. To je doba kada ovim krajevima gospodari srbski kralj Dragutin, tačnije od 1284-1316. godine, koji udajom svoje ćerke Jelisavete za bosanskog bana Stefana I Kotromanića marljivo radi na jačanju pravoslavlja, ne samo na ovim prostorima već i u čitavoj Bosni. Ako je grad podignut u ovom periodu, neminovno se nameće zaključak da je sa gradnjom zidina grada podignuta i crkva sa zvonikom koji je bio vidan sa mnogo strana i iz veće daljine, te je tako služeći okolnom stanovništvu kao objekat za orijentaciju, oglašavanje i obavještavanje, dao ime mjestu na kom se nalazio pa i gradu koji je tu podignut.

Zbog nedostatka istorijskih izvora bilo pisanih ili materijalnih, istoričari su prinuđeni da se koriste određenim pretpostavkama, legendama i predanjima da bi došli do koliko-toliko, relativno tačnih podataka. Takav je slučaj i sa srednjovjekovnim gradom Zvornikom. Ima pretpostavki i nagovještaja, doduše ne naučno utemeljenih i provjerenih, da na potezu Diviča, Donjeg i Gornjeg grada postoje i ostaci utvrđenja i građevina iz rimskog perioda.

Prva polovina 14. vijeka je period dominacije Nemanjića na Balkanu i sasvim sigurno srpske vlastele na ovom području. U takvim okolnostima sigurno treba tražiti početak egzistiranja grada i tokom vremena morao je kao gradsko jezgro dobijati na značaju. Nesumnjivo je dakle da su srbska vlastela bila njegov osnivač i da je grad postojao i prije njegovog prvog pisanog pomena 1340. godine.

Kao i većina srednjovjekovnih srbskih gradova i Zvornik je morao imati svoju bogomolju. Predanja govore da je u gradu postojala crkva posvećena Sv. Petki Trnovoj, zaštitnici grada Zvonika. Nema podataka ni ko ni kada ju je podigao, ali bi sigurno obimnija arheološka istraživanja bacila više svjetla u vezi ove crkve, a samim tim i na porijeklo prvobitnog imena grada.

Potiče i legenda o prokletoj Jerini, ženi Đurađa Brankovića, kojoj se pripisuje podizanje starog grada danas Đurđevgrad. Kasnije su ovu tvrđavu nadgrađivali turci i austrijanci.

Nacionalni spomenik je BiH, a tvrđava je jedan od najvrijednijih objekata ove vrste i može se mjeriti sa Petrovaradinskom ili Kalemegdanskom tvrđavom...