Ova knjiga opisuje istorijsko stradanje sreza andrijevičkog direktno od strane vlasti i naslov ''Vasojevići na zubu separatista'' najbolje odslikava suštinu teme o kojoj piše Gavrilo Gajo Zeković. Savremenim čitaocima, posebno potomcima vasojevićkog roda raseljenim danas u mnogima novima državama u okruženju, ali i širom planete, a nekima od njih i očevicima i učesnicima u ovom procesu reklo bi se modernim jezikom istorijskog inžinjeringa, dopašće se da umjesto prikaza citiram samog autora: ''Poslije potpunog oslobođenja Jugoslavije, 9. maja 1945. u srezu se sve počelo prestrojavati sa ratnog na mirnodopski život. Iako je narod tokom rata propatio, a mnogi izgubili i svoje najmilije, vladalo je zadovoljstvo zbog slobode. Dobrovoljne akcije, razumijevanje, međusobna pomoć stanovništva – sve na visini. Sve je rađeno besplatno i sa velikim zadovoljstvom. Andrijevički srez je po prostranstvu i broju stanovnika, među dvanaest, koliko ih je bilo u Crnoj Gori, bio jedan od najvećih. Po prirodnom bogatstvu spadao je među bogatije, saobraćajno za one prilike dobro povezan kolskim putem, od Jadrana preko Podgorice, Andrijevice i Peći sa Beogradom i putem Andrijevica-Berane-Bijelo Polje i dalje. Neko je ranije veoma smišljeno i dalekovido izvršio teritorijalnu podjelu Crne Gore po srezovima i predvidio da ni u jednom državotvorni narod ne bude u manjini i izložen majorizaciji. Usred takvog zadovoljstva i poleta u obnovii izgradnji zemlje i sreza andrijevičkog, stigla je nepovoljna vijest, kao grom iz vedra neba, o novoj teritorijalnoj i društveno-političkoj podjeli. O čemu se radilo: separatistička struja, sada još i u organima vlasti i u legalnoj KPJ, dobro se konsolidovala i razmjestila. Preduzela je sve da ono, što joj je promaklo i ispalo iz ruku u toku rata, dovrši u miru i slobodi. Vasojevići, žigosani u toku NOR-a od te separatističke struje kao ''centar bjelaša'' u Crnoj Gori, kao ''prosrbski, i velikosrbski orijentisani'', kao ''četnici i velikočetnici'', a time i ''velikoizdajnici'' i sluge okupatora, osuđeni su da ne mogu imati svoju društveno-političku zajednicu, srez Andrijevički, jer on je bio i ostao centar Vasojevićâ, koji su očigledno i dalje smatrani ''nepouzdanim'' za Crnu Goru i Jugoslaviju. Dugo, smišljeno i analitički pripremano rastakanje teritorije i bića Vasojevićâ i čerečenje rezultiralo je nestankom – sreza Andrijevica. Zakonom o administrativnoj podjeli NR Crne Gore (Sl. list SRCG br. 9, od 1. maja 1947. godine), iz sreza Andrijevica je izuzet Mjesni odbor Lijeva Rijeka sa selima: Nožica, Donji Brskut, Prisoja, Zaugao, Lijeva Rijeka, Duške, Stupovi, Ptič, Grbi Do, Rijeka, Veruša, Kami, Slasko, Miloševići, Opasanica i Han Garančića. Dakle, otcijepljena je matica Vasojevića i od bića – cjeline i iz sreza andrijevičkog, sa kojim je bila od svog nastanka, i priključena srezu Titograd, gdje nije nikada bila niti pripadala! Isto je urađeno i sa Mjesnim narodnim odborom Mateševo, sa selima: Mateševo, Gornja Tara, Kos, Tuzi, Uvač, Pajkov Vir i Bare Kraljske. Za Mjesni odbor Mateševo sa navedenim selima umanjen je Andrijevički, a za toliko uvećan Kolašinski srez, čime su narušeni svi principi, kao i kod prisajedinjenja Lijeve Rijeke Podgoričkom srezu.
Zakonom o podjeli NRCG na srezove, gradove iopštine (Sl. list NRCG br. 12. od 24. maja 1952.) ukinut je ostatak sreza Andrijevica sa opštinama: Andrijevica, Gusinje, Plav, Murino, Šekular, a teritorija i stanovništvo pripojeno srezu Ivangrad, dok je Vranještica izuzeta iz Slatine, iako je bila njen sastavni dio od postanka. Vranještica je pripojena Mateševu, odnosno izuzeta iz opštine Andrijevica i pripojena srezu Kolašin, gdje nije nikada bila. Zakonom o području srezova i opština u NRCG (Sl.list NRCG br. 16 od 09. jula 1955. godine), pod pritiskom tamošnjih seljana i javnog mnjenja, Bare Kraljske i Vranještica vraćeni su opštini Andrijevica, a sela: Jašovići, Lazi, Mezgalje, Rmuši, Marsenića Rijeka i Trepča iz bivšeg sreza Andrijevica pripojeni su opštini Ivangrad. Kako su Ustavom i zakonima bila data sva ovlašćenja srezovima, a mjesnim odborima malo ili nimalo, iz Andrijevice je prilikom ukidanja i rasformiranja sreza sve preneseno u Ivangrad: vlast, uprava, sudstvo, vojni odsjek, zadružni savez, banka, dvije bolnice, transportno preduzeće, šumska uprava, zanatsko preduzeće, kultura i drugo. Zakonom o podjeli NRCG na opštine (Sl. list SRCG br. 15. od 31. jula 1957. godine) ukinuto je onih ranije uvećanih pet srezova, a ustanovljene su po novom, Kardeljevom komunalnom sistemu – nove opštine. U bivšem andrijevičkom srezu svega dvije - Plav sa većinskim muslimanskim i albanskim stanovništvom i očerupana, skraćena i potkušena opština Andrijevica. Sa svega 23 sela i varoši Andrijevicom (Knjaževac). Odmah nakon oslobođenja od ukupno 12 sjedišta srezova, koliko ih je bilo prije spajanja u okrupljenih pet srezova, najmanja je po broju sela i veličini teritorija ostala opštinaAndrijevica. Čime su se rukovodili ''arhitekte'', ''kreatori'' i ''terzije'' pri ovakvom prekrajanju teritorija opština i prebacivanju dijelova teritorija sa stanovništvom iz jedne u drugu opštinu – nije teško odgonetnuti, ali to ipak tek ima da istražuju naučnici i naučne institucije. Do sada je izašlo na vidjelo da su bivši Andrijevički srez nastanjivali stanovnici porijeklom Vasojevići, sa stanovnicima Velike i Šekulara koji su potomci bratstava iz drugih plemena iz Crne Gore, kao i ostaci stanovnika Nemanjine države (Starosrbi), muslimani i Arbanasi Plava i Gusinja. Glomaznu opštinu Titograd sa 156 sela, uvećanu Lijevom Rijekom, naseljava stanovništvo više plemena: Kuči, Bratonožići, Piperi, Komani, Lješnjani, Zećani i Albanci Malesije sa Tuzima, muslimani iz Podgorice i drugi. Arhitektama su za ovu opštinu očito nedostajali još Vasojevići, pa su priključenjem Lijeve Rijeke to i postigli. Dakle, onu sa stanovništvom istog porijekla treba razbiti, a onu sa više plemena uvećati još jednim. Poslije ukidanja srezova, na opštine su prenesena uglavnom sva prava koja su do tada imali srezovi.Opština Andrijevica, iako mnogo skraćena, u odnosu na druge, vrlo brzo se uklopila u tokove razvoja. Ubirala je zakonom propisane prihode, dobijala (kao i druge) pripadajuća sredstva iz budžeta Republike, čime je poljoprivreda unapređivana a drvna prerada i proizvodnja u rudniku mermera povećavana. Za tri godine sve je teklo normalno i uspješno. Pripremljeni su planovi za razvoj i intenzivno se radilo na tome da se Republika ubrzo oslobodi izdvajanja za dotacije opštini Andrijevica. Četvrtog februara 1960. godine, u Andrijevicu je, međutim, stigla nenajavljena radna grupa u sastavu: Blažo Jovanović, sekretar CK SKJ CG, Radomir Komatina, član IK CK KPJ CG, Mihailo Ojdanić, predsjednik NO opštine Ivangrad, i Jagoš Šćekić, član OK KPJ Ivangrad. Oni su naložili da se odmah sazove vanredna sjednica OK KPJ Andrijevica. Sjednica OK je sazvana i otpočela sa samo jednom tačkom dnevnog reda: Spajanje andrijevičke sa ivangradskom komunom. Rasprava je trajala dugo i na momente bila oštra. Članovi radne grupe bili su uporni da se spajanje izvrši, a većina članova OK ubjedljivo je dokazivala da andrijevička komuna može da se razvija samostalno, tim prije što se spajanje srezova pokazalo kao negativno iskustvo. Dok je Brano Otašević dokazivao (''imamo planove razvoja, šumsko gazdinstvo, rudnik mermera i drugo''), Radomir Komatina, član radne grupe, uzvratio je: ''Da imate rudnik zlata, ja sam za to da se komuna ukine'' -''Pa kada treba da se sa nekim spajamo, dajte da se spojimo sa Plavom, sa kojim smo bili u jednom srezu''. Komatina je odgovorio: ''Ti bi volio da komuna ide u Plav, a da ti sjedište komune bude u Andrijevici, a to ne može nikako'' (Sve ovo stoji u originalnom zapisniku sasjednice OK SKJ Andrijevica od 4. februara 1960.) Ukidanje opštine Andrijevica i stav Komatine ne treba komentarisati. Sâm je rekao sve i objasnio sudbinu sreza Andrijevica. Blažo Jovanović, rukovodilac radne grupe, uzimao je riječ na sjednici više puta, i do maksimuma se zalagao i dokazivao opravdanost spajanja opština i na kraju rekao: ''Rukovodeći se nekim plemenskim razlozima za pripajanje Bara Kraljskih i Vranještice Andrijevici – to je bilo nepravedno i neprirodno'' (isti zapisnik, str. 16). U radnoj grupi od njih četvorice nijedan nije bio Vasojević, sva četvorica su drugoplemenici, a odlučivali su i odlučili o sudbini jednog kraja od nekoliko hiljada stanovnika. Zakonom o podjeli SRCG na opštine (Sl. list SRCG br. 10 od 16. aprila 1960.), opština Andrijevica je ukinuta i sa svoja 23 sela i varoši Andrijevicom pripojena opštini Ivangrad. Ovim je u cjelosti realizovan program razbijanja i sreza Andrijevica (Vasojevićâ), i sreske organizacije KPJ, odnosno ostvaren program centrale one separatističke struje, započet dovođenjem Đoka Pajkovića krajem 1942. Kada je, kako je već rečeno, rasformiran MK Berane, a njegove funkcije preuzeo je Okružni komitet Berane. Opština Andrijevica je prirodno sveukupni politički, upravni, vojni, sudski, kulturni, zdravstveni, zanatski (za snabdijevanje stanovništva osnovnim potrebama), geografski i u svakom smislu centar Vasojevića. Pored toga, ona je bila i istureni punkt Crne Gore, značajan za proširenje Crne Gore na sjever. Brisanjem iz spiska opština Crne Gore, od nekadašnjeg sjedišta plemena Vasojevićâ, sjedišta oblasne kapetanije, oblasti, okruga, sreza i opštine –svedena je na omanju mjesnu zajednicu. Za kratko vrijeme je pokupljeno i sve ono što je bilo ostalo poslije ukidanja sreza i poneseno u Ivangrad. Poslije toga Andrijevica je izgledala pusto i kao kakav napušteni rudnik. Narod se raseljavao, tražeći zaposlenje, trbuhom za kruhom. Što nijesu mogle carske vojske, učinili su separatisti. Ukidanjem opštine Andrijevica i stavljanje njene teritorije pod jurisdikciju opštine Ivangrad, nestalo je i posljednjih državnih organa na teritoriji bivšeg sreza. Stanovništvo i teritorija su stavljeni pod starateljstvo i u ,''podstanarski'' odnos prema četiri susjedne opštine. Prisiljeni su da prâva i obaveze ostvaruju i ispunjavaju u četiri centra –Podgorici, Kolašinu, Ivangradu i Plavu. Umjesto u jednom, u Andrijevici, kao ranije. Razbijena je i uništena stoljećima stvarana društvena zajednica stanovništva Vasojevićâ, koja je takođe stoljećima odolijevala naletima otomanskih trupa, skadarskih vezira, bosanskih, pećkih i prizrenskih pašâ i agâ i begova Plava, Gusinja, Bihora, Rožaja i Kolašina. Opstajala i opstala, kao najbrojnije i najjače (po Cvijiću) pleme na Balkanu, pa i šire. Tu, na izvorištima Tare i Lima, opasujući Komove i nalazeći spas u potkomskim šumama od mnogih naleta neprijatelja, Vasojevići su se protiv mnogih neprijateljskih najezda sve tješnje povezivali, sve jače međusobno ispomagali i širili neki oblik samouprave i, stalnom borbom i otporom, neki oblik autonomije. Međutim, što ne mogoše učiniti carske sile Turske, Njemačke, Austrije i Italije, to učini tiho, lukavo i veoma podlo separatistička struja unutar KPJ Crne Gore. U razbijanju društvene zajednice sa dugom tradicijom i stavljanju njene teritorije i stanovništva pod jurisdikciju četiri susjedne opštine, raseljavanju stanovništva, oduzimanju ili ugrožavanju pravâ i slobodâ stanovništva i slično, u konkretnom slučaju Vasojevićâ, ima i elemenata genocida. A sve ovo se događalo i dogodilo sa znanjem naučnikâ, istoričara, sociologa, politikologa, CANU, Istorijskog instituta i drugih naučnih institucija, pa niko ni slova ne prekrsti o velikoj nepravdi koja se graniči sa zločinom, a kamoli da organizuje naučni skup, da se problemi rasprave, a potom riješe i greške isprave. Vasojevići - kao nepoželjno ime. Pošto je završen posao na razbijanju bivšeg sreza Vasojevićâ – na način što je globalna pitanja preko državnih organa (zakonima i drugim državnim aktima) završila separatistička centrala u Titogradu, a uz pomoć svoje produžene ruke iz Ivangrada, uočeno je da su ostala još dva značajna neriješena pitanja: Andrijevica kao sveukupni centar Vasojevićâ i sâm naziv Vasojevići za stanovništvo i teritoriju koju ono naseljava. Odmah su se izvršioci dali na posao. Andrijevici je oduzeta kulturna djelatnost, sport, komunalni poslovi i drugo. Radi rješavanja nekih kritičkih bilansnih pitanja ''Agropolimlja'', pod pritiskom je integrisana dobrostojeća zemljoradnička zadruga Andrijevica sa ''Agropolimljem''. Likvidirano je preduzeće ''Mermer'', a njegova pokretna i nepokretna imovina rasprodata u bescjenje, i to bivšim rukovodiocima tog preduzeća. Zatvorena je jedna jedina pekara, jedna jedina poslastičara, varoš je ostala bez zanatskih radnji, brijačâ, obućarâ, stolarâ, majstorâ za opravku kućanskih aparata. Trudili su se da je izjednače sa MZ Petnjica, Lubnice i Šekular, u čemu su u dobroj mjeri i uspjeli. Promakavši njihovoj kontroli, zaslugom dobrih ljudi, neki objekti su ipak izgrađeni – pošta, zdravstvena stanica i neki privredni pogoni preduzeća izvan opštine, pa i Crne Gore. Za vrijeme životarenja pod jurisdikcijom Opštine Ivangrad, dugog 30 godina, Andrijevica je doživjela najveću degradaciju i propadanje, nezabilježeno od nastanka varoši. Uz učešće Đoka Pajkovića i drugih, pristupilo se sistematskom istiskivanju naziva Vasojevići i njegovoj zamjeni nazivom Gornje Polimlje. Ovaj klasični geografsko-istorijski pojam, nastao proučavanjem cijelog Polimlja, kao gornji dio cijelog sliva rijeke Lima, zloupotrijebljen je i forsiran kao naziv za Vasojeviće. Za taj posao angažovani su prosvjeta i obrazovanje, kultura i nauka, sredstva informisanja, novinari, meteorolozi, poštari, organi vlasti, uprave, sudstva i dr. Oni su, sve što se događalo ranije, i tokom tadašnjeg vremena u Vasojevićima, prikazivali kao da se događalo ili događa u Gornjem Polimlju. U školama je sve što se iz istorije i geografije, ali idrugih predmeta, učilo o Vasojevićima, preinačavano u Gornje Polimlje. Čak su se i sjetva, žetva, kosidba i drugi poljoprivredni radovi obavljali u Gornjem Polimlju, a ne u Vasojevićima i slično. I danas djeca generacija iz tih godina, valjda nekom inercijom, koriste naziv Gornje Polimlje, umjesto Vasojevići. U Vasojevićima, prostor od Sućeske do Pepićâ i Gornje Ržanice, nosi stoljećima naziv Polimlje, pa pojava ovog novog naziva (Gornje Polimlje) izaziva zabunu – da li se pri tome misli na gornji dio ovog starog Polimlja, ili na ovo novo i nametnuto. Vasojevići su se minulih decenija nerado pominjali (osim u pežorativnom smislu). Čak i u nauci. Na primjer, Miomir Dašić u knjizi ''Vasojevići u ustancima 1860. i 1878'' upotrijebio je oko 200 puta naziv Gornje Polimlje, isto toliko koliko i naziv Vasojevići. Život u Andrijevici je iz godine u godinu sve više zamirao, stanovništvo se raseljavalo (sa preko 2000 broj je spao na oko 900), a nezadovoljstvo raslo. Useptembru 1988. na Knjaževcu u Andrijevici održan je jedan od najuspjelijih mitinga u Jugoslaviji. Njime se nije željelo rušenje vlasti, sistema i poretka, već izricanje osude nabujalog separatizma u Sloveniji, Hrvatskoj, Kosmetu i drugdje, osude pritiska u cilju iseljavanja Srba i Crnogoraca sa Kosmeta, pružanje podrške promjenama Ustava Srbije i zahtjev za ispravku svega što nije bilo dobro u SFRJ. Slijedeći raspoloženje stanovništva, kroz organizaciju boraca pokrenuta je inicijativa za vraćanje opštinske uprave Andrijevici. Urađen je kvalitetan elaborat i sproveden referendum na kome su se stanovnici osam mjesnih zajednica sa 98 odsto izjasnili za vraćanje opštine. Poslije duge skupštinske procedure, Zakonom o izmjenama i dopunama Zakona o podjeli SRCG na opštine (Sl. list SRCG br. 45 od 18. decembra 1990) Andrijevici je vraćen status opštine, a sem varoši Andrijevice, njenu teritoriju čini 25 selâ. Dakle, sa Marsenića Rijekom i Trepčom, više nego što je 1960. uneseno (po ukidanju opštine Andrijevica) u opštinu Ivangrad. Za razliku od ostalih 20 opština Crne Gore, koje nijesu prekidale kontinuitet, opština Andrijevica krajem 1990. počinje od nule, što bi se narodski reklo, sa ledine, i to pod veoma nepovoljnim unutrašnjo-političkim i međunarodnim prilikama, kada je razvoj bio usporen i u bogatijim opštinama. Tome treba dodati i nepravilan odnos Vlade Crne Gore i njene Direkcije za javne radove, koje ne ulažu ama baš ništa u razvoj i ublažavanje nepovoljnog stanja, naslijeđenog iz prethodnog perioda. Ne može se takav zločinački odnos tumačiti drukčije nego time da Andrijevicu prati ono što je još 1942. rečeno, da su Vasojevići ''centar bjelaša'', a Andrijevica faktički sveukupni centar Vasojevićâ. Ovakav sektaški odnos prema Andrijevici se mora hitno ispravljati i opština Andrijevica svrstati ravnopravno u red opština Crne Gore. Bilo bi pravično da se Andrijevici, poslije 30 godina opstajanja bez statusa opštine, danas da i prioritet u odnosu na ostalih 20, koje nijesu imale prekid u radu ''- ističe na kraju između ostalog Gavrilo Gajo Zeković.
.jpg)
