„VUKOVARSKA OPERACIJA“ 1991. g.

Na još jednu godišnjicu „Vukovarske operacije“ iz 1991. g. pre svega treba istaći da će se o ovom istorijskom događaju, verovatno najmarkantnijem iz vremena krvavog rasturanja bivše Jugoslavije, tek pisati knjige i naučne rasprave obzirom da je grad Vukovar u svakom slučaju ostao upečatljiv spomenik krvavih srbsko-hrvatskih sukoba (zajedno sa Mostarom kao simbolom nacionalističke politike Hrvata i Bošnjaka). Kao po običaju nakon piromanskog (kada je zapaljen simbol demokratije - Parlament) banditsko-uličarskog državnog udara od 5. oktobra 2000.-te g. od strane NATO plaćenika (protiv drugog bandita čiji su partijsko-ideološki jednomišljenici na vlast u Srbiji kao plaćenici Čerčila i Staljina došli oktobra 1944. g. s puškom u ruci i iz šume), i ove godine se javljaju (uglavnom povodom oslobađajuće presude Haškog tribunala za hrvatske generale po pitanju etničkog čišćenja Brozove Velike Hrvatske iz kolovoza 1995. g.) po javnim mas-medijima raznorazni Soroševi bojovnici i euroatlacistički jastrebovi iz nevladinih organizacija (jer bi bilo isuviše degutantno da sama Vlada izađe sa dotičniim stavovima pa se u javnost poturaju mutanti) koji uporno pokušavaju da prikriju i prekroje povesnu istinu. Stoga, ovu priliku bismo iskoristili da prikažemo istinsku sliku o tzv. „Vukovarskoj operaciji“ iz 1991. g.

Skoro tromesečne borbe za ovaj zapadnosremski grad na rekama Vuki i Dunavu (od 25. avgusta do 18. novembra 1991. g.) tek će izazivati reakcije i „njihovih“ i „naših“ pov(ij)esničara, ali je ipak i do sada proteklo dovoljno vode i Vukom i Dunavom da se iznese koliko-toliko relevantan sud o ovoj hrvatsko-srbskoj epopeji sa dovoljno udaljene i neutralne istorijske distance uzimajući u obzir do sada poznate arhivske dokumente i druge istorijske izvore, a pre svega oslanjajući se na svedočanstva učesnika samih događaja kako bi se izbegle politikantske špekulacije u vidu „teranja vode na svoju vodenicu“.[1]

Hrvati i hrvatska povijest smatraju „Vukovarsku operaciju“ epopejom i simbolom odbrane hrvatske nezavisnosti i hrvatskog otpora protiv „srbo-crnogorsko-četničke agresije“ na mladu hrvatsku demokraciju (tj. de fakto Tuđmanokraciju). Vukovar je u Hrvata ujedno i „grad heroj“ i „istočni grijeh“ Hrvatske, obzirom da je samosvesno žrtvovan od strane vrhovnika zarad dobijanja političkih poena u Berlinu, Briselu i Vašingtonu. Za razliku od Hrvata, Srbi borbe za grad Vukovar smatraju borbama za odbranu nezavisnosti grada i oslobođenja zatočenih srbskih civila od hadezeovsko-ustaške soldateske. U toku „Vukovarske operacije“ je sa strane JNA angažovano impozantnih 11 brigada sa sve sedam mehanizovanih i dve pešadijske. U toku borbi je na grad ispaljeno na desetine hiljada granata, uključujući i iz vazduha od strane jugoslovenskog ratnog vazduhoplovstva, a sam Vukovar je skoro potpuno razrušen (isto kao i nešto kasnije Mostar usled hrvatsko-muslimanskih obračuna). Obzirom na antifašistički karakter Otadžbinskog rata 1991−1995. g. možemo slobodno sinonimno uporediti slučaj Vukovara iz 1991. g. sa slučajem Drezdena iz 1945. g. kada su zapadne demokratije pokazale i dokazale kako se treba efikasno boriti protiv bilo kog vida fašizma.[2]

Ipak, ovde se postavlja možda i krucijalno pitanje: zar je tolikoj JNA i srbskoj dobrovoljačkoj sili bilo potrebno čitavih 86 dana borbi, tj. granatiranja i nakon toga borbe za svaku kuću da bi se grad oslobodio od, po broju i raspoloživoj tehnici, ipak znatno inferiornijeg neprijatelja? Možda na prvi pogled i izgleda da nije ali u suštini jeste. Verovatno je najbolji odgovor na ovo pitanje dao upravo onaj ko je i prvi ušao u Vukovar – Željko Ražnjatović Arkan. Naime, u intervjuu za britanski dokumentarni film o njemu samome (25 minuta) pod nazivom pod kojim je i prikazan na Zapadu – „Arkan - Mad Dog“ („Arkan – pobesneli pas“) komandant Srpske dobrovoljačke garde – „Tigrovi“ izdaje u jednoj sekvenci zapovest svojim „tigrovima“ pred oslobađanje grada da se u toku gradskih borbi mora uzeti u obzir činjenica da ustaše (koje su na gornjim spratovima) u podrumima kuća drže srpske civile kao žive taoce pa se stoga mora voditi računa kako se oslobađa kuća po kuća (tj. nema bacanja ručnih bombi nasumice jer će se u tom slučaju pobiti „naša krv“). Dakle, kako na osnovu izjave Arkana u ovom dokumentarnom filmu (autor ovog teksta je napravio kopiju filma u Arhivu Otvorenog društva na Centralnoevropskom univerzitetu u Budimpešti) tako i na osnovu svedočenja preživelih civila neosporno je da su hrvatski bojovnici, prethodno okupiravši grad za vreme leta iste te godine, držali srpske civile kao žive taoce po kućama tako da sistem kratkoročnog masovnog bombardovanja grada od strane teške artiljerije JNA (američki sistem „Hirošima-Nagasaki“ iz 1945. g.) u cilju slamanja otpora njegovih branilaca jednostavno nije dolazio u obzir već se morala preduzeti strategija dugih borbi za svaku kuću i ulicu od strane pešadije uz racionalnu podršku artiljerije i pre svega tenkova.

Ovakva vojna strategija je nesumnjivo odnela znatno više života i tehnike na strani oslobodilaca grada ali je i sa druge strane spasla mnogo više civilnih života u samom gradu. Ipak, bilo je i onih vojnih stručnjaka koji su ovakvu JNA taktiku smatrali besmislenom, a jedan od njih je bio i general Nenezić (šef kabineta ministra odbrane SFRJ) za koga „nije trebalo lomiti zube na utvrđenim gradovima“.[3] S druge strane, danas je dobro poznato da je hrvatski vrhovnih samosvesno žrtvovao grad (prepustivši ga dugovremenim borbama) kako bi ostvario dva vojno-politička cilja: 1) usporio prodor JNA i srbskih dobrovoljaca ka Osijeku; i 2) dao izgovor Genšerovom ministarstvu spoljnih poslova da Nemačka prizna samoproklamovanu nezavisnost Tuđmanove Hrvatske bez prethodnog saglasja sa ostalim članicama Evropske Zajednice (23. decembra 1991. g.), a pod izgovorom da se JNA mora povući sa teritorije međunarodno priznate Hrvatske čime bi se zaustavila dalja razaranja slična vukovarskom (i ispolitizovanom dubrovačkom) slučaju.[4]

U nacionalnom pogledu je nesumnjivo da je grad Vukovar sa okolinom bio mešovita oblast u kojoj su etnički Srbi činili većinu, čak i nakon Drugog svetskog rata (tj. i nakon hrvatskog srbocida), i na osnovu toga tražili od novih posleratnih komunističkih vlasti da i čitav Zapadni Srem uđe u federalnu jedinicu Srbije. Naime, prema popisu stanovništva iz 1931. g. (poslednji popis pred Drugi svetski rat) u vukovarskom srezu je bilo 41,9% Srba, 26,5% Hrvata, 16,3% Nemaca i drugih. Do promene balansa u međunacionalnim odnosima u vukovarskom srezu dolazi tokom Drugog svetskog rata i masovnih ubijanja lokalnih Srba od strane hrvatskih sinova ali i kao posledica posleratne demografske politike kada su u kuće proteranih Nemaca naseljavani Hrvati. Rezultati popisa stanovništva iz 1981. g. ukazuju da su Srbi i „Jugosloveni“ u Vukovarskom srezu činili apsolutnu većinu, a u samom gradu je Srba bilo 24,3%, a Hrvata 37,9%. Treba istaći i da je u samom gradu bilo više od trećine mešovitih brakova (35%). S obzirom na ovakvu međuentičku strukturu u Vukovaru nije ni čudo što HDZ (hrvatska kopija nemačkog CDUoriginala) nije pobedila na izborima 1990. g.[5] Vukovarčani su glasali za Savez komunista-Partija za demokratske promene, a to je bila jedina stranka u datom regionu bez etničke odrednice „hrvatska“. Međutim, vrhovništvo HDZ je vrlo brzo na otvoren i politički brutalan način izrazilo svoje nezadovoljstvo malim brojem dobijenih mandata u Skupštini opštine Vukovar (26 od 117).

Nakon odbijanja amandmana na tuđmanovski ustav Hrvatske od strane Skupštine Vukovara 17. jula 1990. g., a kojima se ukidaju nacionalna prava srbskog naroda u Hrvatskoj, hadezeovska vlada Hrvatske preduzima posebne mere prema kojima se u grad dovozi oružje, naoružava etnička hrvatska milicija i paravojne formacije HDZ-a, a kao vrhunac krize 27. marta 1991. g. se organizuje javna smotra etnohrvatskih bojovnika sa simbolima iz Pavelićeve NDH. Ova smotra HDZ bojovnika je bila prirodni nadovezak hadezeovske politike otvorenog oružanog razračunavanja na međunacionalnoj osnovi, a koja je započeta donošenjem odluke o čišćenju Opštine Vukovar od etničkih Srba u februaru 1991. g. Na ovom političkom vrhoskupu na kome je de facto doneta odluka o otpočinjanju oružanih sukoba u Opštini Vukovar su prisustvovali i predstavnici Hrvatskog sabora – Vladimir Šeks, Ivan Vekić i „Osiječki poglavnik“ Branimir Glavaš. Tom prilikom je odlučeno da se akcija čišćenja Srba iz ove zapadnosremske opštine sprovede smenjivanjem građana srpske nacionalnosti na svim opštinskim političkim funkcijama, zastrašivanjem u cilju napuštanja grada i opštine[6] i konačno fizičkom likvidacijom „nepoželjnih građana“. Kao i u ostalim delovima „mlade hrvatske demokracije“ tako se i u Opštini Vukovar u čitavoj prvoj polovini 1991. g. sprovodilo intenzivno isporučivanje oružja paravojnim hadezeovskim formacijama (Martin Špegelj je sam priznao na emitovanom tajnom snimku KOS-e JNA da je tada pod oružjem bilo 200.000 hadezeovaca, a što je emitovano u BBS serijalu „Smrt Jugoslavije“ prvi deo). Nakon političkog hapšenja lidera vukovarske SDS Gorana Hadžića i B. Slavića lokalni Srbi počinju sa „balvan revolucijom“ kao jedinim načinom odbrane od povampirenog hrvatskog ustašoidnog fašizma.

Drugog maja 1991. g. Srbi su uspeli da odbiju upad hrvatskih redarstvenika u najveće srbsko selo u vukovarskoj opštini – Borovo Selo i tom prilikom, što je malo poznato, masu ustaških bojovnika je spasla JNA poslavši svoje oklopne transportere da evakuišu hadezeovske crnokošuljaše koji su nosili oznake Pavelićeve NDH i pevali ustaške pesme prilikom pokušaja osvajanja ovog sela. Nakon ove neuspešne vojno-redarstvene akcije Zagreba lokalni vukovarski hadezeovci počinju sa primenom plana fizičke likvidacije Srba u Opštini Vukovar jula i avgusta 1991. g. što je prouzrokovalo masovni egzodus Srba iz grada Vukovara, a što je na krajnje ciničan način objašnjavano od strane hrvatskih lokalnih zvaničnika kao smišljeni plan Beograda i JNA da izvuče što veći broj srbskih civila iz grada pre početka „srbo-crnogorsko-četničke agresije na Vukovar“ (treba videti priloge HTV iz tog vremena, a naročito propagandno-dokumentarni film HTV-a o „sto dana otpora Vukovara“). Ono što je ostalo kao pečat tog vremena su specijalne hrvatske SS „grupe za tihu likvidaciju“ („sumnjivih moralnih i profesionalnih kvaliteta“) Srba u Vukovaru, a kojima su komandovali Tomislav Merčep (sekretar opštinskog sekretarijata u Vukovaru), Branimir Glavaš, Mile Dedaković (zvani „Jastreb“), Josip Gaže, i drugi. Ostalo je zabeleženo da je za pet meseci ubijeno oko 4000 vukovarskih Srba na osnovu unapred pripremljenih „spiskova za (fizičku) likvidaciju“, nakon otvaranja vatre po srbskim kućama, miniranja kioska i drugih objekata u srbskom vlasništvu (srbski restorani „Krajišnik“, „Sarajka“, „Tufo“, „Brdo“, „Mali raj“, „Popaj“, „Točak“, „Čokot bar“, „Čid“).

Prvog maja 1991. g. hrvatske hadezeovske vlasti su primenile politiku totalne fizičke blokade grada u smislu da je Vukovar postao fizički otsečen od ostatka sveta što je omogućilo hadezeovskim bojovnicima da nesmetano vrše noćna hapšenja, ispitivanja i likvidacije Srba u gradu, a sve pod izgovorom navodnog traženja oružja. Svedoci događaja tvrde da je samo od 3. maja do 14. septembra 1991. g. uhapšeno i mučeno u improvizovanim kazamatima više stotina Srba (inače, prema podacima nezavisnih međunarodnih službi u Hrvatskoj je od 1991. do 1996. g. ubijeno oko 10.000 Srba). Vukovarski deo Dunava je opet kao i pre pola stoleća dobio crvenu boju od srpske krvi. Ovakvo stanje stvari je konačno rezultiralo napuštanjem grada od strane 13,734 Srba tako da se može reći da je veliki broj etničkih Srba napustio grad Vukovar usled hadezeovskog terora. Međutim, grad su napuštali i etnički Hrvati koji se nisu slagali sa ovakvom SS politikom hrvatskog vrhovništva. Tako je Hrvat Marin Vidić u svom dnevniku zapisao da je u tom periodu pored mnogobrojnih Srba Vukovar napustilo i oko 6000 hrvatskih žena, dece i staraca (vojnosposobnim muškarcima izlazak iz grada nije bio dozvoljen). 

U toku hadezeovske pripreme za „konačno rešenje“ srbskog pitanja u Vukovaru kojim je rukovodio Merčep u junu mesecu 1991. g. u grad ulaze hrvatsko-ustaški gardisti (ZNG) i redarstvenici (MUP) i od tada važi režim propusnica za ulazak u grad. Vukovarskim Srbima nije dozvoljavano da grad napuste jer su po Merčepovim planovima trebali da odigraju ulogu živog štita u planiranim borbama protiv JNA. U avgustu mesecu je hrvatski Krizni štab Slavonije i Baranje proglasio grad Vukovar za najistureniju tačku odbrane nove i samoproklamovane hrvatske nezavisne države koja u to vreme nije bila međunarodno priznata, što će reći da je u okvirima međunarodnog prava SFRJ još uvek postojala. U Vukovaru je od početka avgusta faktički sva vlast prešla u ruke HDZ (Marin Vidić) koja je kontrolisala sve javne medijske servise. To je bila posledica odluke da se raspusti legalno izabrana Skupština opštine Vukovara i njeno Izvršno veće, a koja je doneta 24. jula nakon posete gradu od strane tri vodeća hrvatska vrhovnika – Franje Tuđmana, Vladimira Šeksa i ministra odbrane Gojka Sušaka. Tako je političkim pučem HDZ smenila vlast u gradu i od izborno poražene stranke postala vladajuća.      
   
Za vreme svih ovih događaja neutralnost JNA se može okarakterisati kao direktnom izdajom državnih interesa pa i kao davanje zelenog svetla hadezeovskim formacijama da sprovedu etničko čišćenje u pojedinim krajevima Istočne Slavonije i Zapadnog Srema. Objašnjenja generala Veljka Kadijevića (pola Hrvat koji je sebe smatrao Jugoslovenom) u svojim memoarima ostaju krajnje neuverljiva.[7] Samo da se potsetimo još jedanput da su upravo oklopni transporteri JNA iz vukovarske kasarne spasili hrvatske redarstvenike iz Borovog Sela 2. maja, da JNA nije bukvalno prstom mrdnula kada su sprovedene akcije etničkog čišćenja Srba u Borovom Naselju 4. jula i Lužici 25. jula 1991. g.  Vrlo verovatno bi JNA i dalje ostala „statusno neutralna“ da nije bila i sama direktno napadnuta od strane hrvatskih oružanih snaga slično kao i u slučajevima u Varaždinu (2. maja), Vinkovcima (11.−26. septembar) i Zagrebu (17. novembra).[8] Vukovarska kasarna JNA je po prvi put napadnuta 20. avgusta 1991. g. da bi ubrzo nakon toga bila stavljena pod blokadu. JNA se konačno odlučila da upotrebi vatru tek kada je 25. avgusta pucano na jedno od njenih vozila. I tada se dogodilo nešto sasvim nerazumljivo i neobjašnjivo: JNA koja je faktički preuzela kontrolu nad čitavim gradom ubrzo se u sporazumu sa lokalnim (nelegalnim) hrvatskim vlastima povlači sa ulica u svoje kasarne i time samu sebe stavlja u zamku obzirom da su hrvatske formacije odmah otpočele sa blokadom i bombardovanjem kasarni. JNA se tada obratila Evropskoj Zajednici da posreduje u deblokadi kasarni kako regularna jugoslovenska armija ne bi morala da preduzima silu radi njihove deblokade. I tada faktički dolazi do sinhronizovane akcije Brisela (u stvari Berlina) i Zagreba: Brisel ne daje nikakav odgovor na ponuđeno posredništvo ali zato Zagreb donosi odluku 14. septembra da se na čitavom prostoru (međunarodno nepriznate) Republike Hrvatske napadnu sve kasarne JNA što u prevodu znači objavu rata oružanim formacijama (međunarodno priznate) SFRJ.

JNA je otpočela akciju oslobađanja svojih kasarni i grada Vukovara 25. avgusta, a istu završila uz pomoć srbskih dobrovoljaca 18. novembra.[9] Odbrana grada je slomljena 16. novembra, a grad potpuno oslobođen dva dana kasnije. Hrvatske snage odbrane Vukovara su brojale i do 8.000 boraca pod oružjem (iako zvanična hrvatska historiografija barata sa ciframa od 1.300 do 2.000), a snage JNA, po hrvatskim izvorima, između 35.000 i 40.000. U zvaničnim hrvatskim statistikama se može naći podatak da je u toku „Vukovarske operacije“ poginulo ukupno 1.712 lica u gradu od toga 182 hrvatska policajca i vojnika (mada nezvanični hrvatski izvori navode cifru od oko 400 poginulih hrvatskih bojovnika). Srbska strana navodi da je u gradu poginulo oko 1.000 hrvatskih gardista. Što se tiče srbskih gubitaka, hrvatska strana navodi brojku od 6.000 do 8.000 dok srbska strana tvrdi da broj poginulih srbskih vojnika i oficira iznosi 1.800. Hrvatski bojovnici su napuštali Vukovar tri dana od 16. do 18. novembra. Nakon ulaska u grad JNA je svim stanovnicima dala dve mogućnosti: ili odlazak u Hrvatsku ili odlazak u Srbiju (sam Arkan je na gornjespomenutom dokumentarnom filmu tvrdio da su njegovi „tigrovi“ predali 2.000 Vukovarčana JNA-i). Bilo je mnogo slučajeva deljenja porodica po etničkoj liniji po pitanju odabira prve ili druge ponuđene alternative. Sve u svemu, epilog „Vukovarske operacije“ je bio taj da je iz grada evakuisano oko 12.000 stanovnika i uhapšeno oko 600 hrvatsko-ustaških zengi.  

 Vladislav B. Sotirović

  

[1] Kao primere ovakve vrste politikantske literature navodimo sledeće bibliografske jedinice: Dragutin Pavličević, Povijest Hrvatske. Drugo, izmijenjeno i prošireno izdanje, Zagreb: Naklada P.I.P. Pavičić, 2000; Ivo Perić, Povijest Hrvata, Zagreb: Centar za transfer tehnologije, 1997; Dušan Bilandžić, Hrvatska moderna povjest, Zagreb: Golden Marketing, 1999.

[2] O savezničkom bombardovanju Drezdena 1945. g. videti u: Frederick Taylor, Dresden, Tuesday, February 13, 1945, New York: HarperCollins Publishers Inc., 2004.

[3] Gajić-Glišić D., Iz kabineta ministra vojnog, 1992. str. 152.

[4] Uoči proglašenja nezavisnosti Hrvatske i Slovenije (25. juna 1991. g.) zemlje članice Evropske zajednice su 23. juna 1991. g. donele odluku da neće priznati nezavisnost Hrvatske i Slovenije ali je Nemačka hrišćansko-demokratska unija (CDU) već sledećeg dana izjavila da se sa ovom odlukom neslaže. Dakle, Tuđmanov ustaški režim u Zagrebu je imao od samog početka ratnih sukoba neospornu i direktnu podršku Berlina kome je samo trebao formalni izgovor da unilateralno prizna nezavisnost i Hrvatske i Slovenije što je Nemačka i uradila 15. januara 1992. g. bez odobrenja ostalih jedanaest članica EZ, a povod je bio slučaj Vukovara i Dubrovnika. 

[5] Hrvatska demokratska zajednica je osnovana 19. januara 1989. g. na tajnom sastanku u jednoj vikendici u Plješevici, a kao osnovni politički cilj stranke je formulisano stvaranje nezavisne Velike Hrvatske u njenim „etno-povjesnim“ granicama sve do reke Drine (Milorad Ekmečić, Dugo kretanje između klanja i oranja. Istorija Srba u Novom veku (1492−1992), Beograd: EVRO-GIUNTI, 2010, str. 548). O sličnim granicama Velike Hrvatske maštala je i Hrvatska stranka prava koja je 17. juna 1991. g. usvojila tzv. „Lipanjsku povelju“ kojom se traži obnova Pavelićeve Neovisne države Hrvatske sa granicama na istoku do Subotice, Zemuna, Drine, Raške i Bokokotorskog zaliva (Veljko Đurić Mišina, Republika Srbska Krajina. Deset godina poslije, Beograd: „Dobra volja“ Beograd, 2005, str. 22).

[6] Slične tehnike su, inače, u to vreme primenjivane i u Daruvaru, Šibeniku, Zagrebu itd.: pretnje noćnim telefonskim pozivima da napuste grad ukoliko ne žele da budu ubijeni, lepljenje javnih plahata kako prepoznati Srbina, odbijanje da se proda roba u prodavnici ukoliko je kupac Srbin, itd.

[7] JNA je i tada još uvek bila multietnička, a njeno najviše rukovodstvo je bilo uglavnom sačinjeno od ne-Srba. Pored Hrvata-Jugoslovena Kadijevića, glavnog komandanta JNA, njegovi zamenici su bili Slovenac admiral Stane Brovet i Hrvat Josip Gregorić. Avijacijom je komandovao Hrvat Anton Tus, a kasnije drugi Hrvat Zvonimir Jurjević. Centralni vojni okrug je bio pod komandom Makedonca Spirovskog, dok je načelnik tog okruga bio još jedan Hrvat – Anton Silić (Jelena Guskova, Istorija jugoslovenske krize (1990−2000), I, Beograd: Izdavački grafički atelje „M“, 2003, str. 244).

[8] JNA se evakuisala 4. novembra 1991. g. iz kasarne „Logorište“ u Karlovcu uz gubitke od 26 ubijena vojnika i 67 ranjenih vojnika (Veljko Đurić Mišina, Republika Srbska Krajina. Deset godina poslije, Beograd: „Dobra volja“ Beograd, 2005, str. 25).

[9] Hrvatski predsednik dr. Franjo Tuđman je 13. septembra 1991. g. izdao naredbu o blokadi JNA kasarni u čitavoj Hrvatskoj (Dragutin Pavličević, Povijest Hrvatske. Drugo, izmijenjeno i prošireno izdanje, Zagreb: Naklada P.I.P. Pavičić, 2000, str. 535).