Ponovljen zločin u livanjskom kraju

Tek poneko bi, o Petrovdanu ili Ognjenoj Mariji, zastao danas uz spomenik u Čelebiću, naseobini uz magistralni put koji od Bosanskog Grahova vodi prema Livnu. A uz taj spomenik, na mestu jednog od najvećih stratišta u ovom delu Podinarja, danas su table i trake kojima demineri upozoravaju namernike na opasnost koja ih vreba uz ne tako davnu liniju razdvajanja srpske i hrvatske vojske na grahovsko-livanjskom ratištu. Tu, usred minskog polja, na mestu stravičnog ustaškog zločina, u leto prve godine Drugog svetskog rata, danas je borovina izrasla visoko u nebo, ali i ostaci spomen-obeležja sa imenima trista deset žrtava ustaškog terora i njihovog divljanja u srpskim selima Podinarja koja su uklesana na granitnom postamentu... Tih trista deset imena namernike upozoravaju na Golubnjaču, samo jednu od pedesetak jama podinarskih stratišta koja i danas kriju priče o umorenim Srbima celog livanjskog kraja. – Dvadeset dana u Golubnjači je provela tada trudna Janja Šunjka. Posle izbavljenja iz tame jame rodila je sina, budućeg pilota i visokog oficira Titove vojske koji je kasnije penzionisan u činu majora – priča danas Luka Davidović iz podinarskog sela Bojmunte. Seća se Luka i priče o svom stricu Lazi koji je, poput Janje Šunjke, samo pukim slučajem preživeo pakao jame Golubnjača. – Ruke su mu bile vezane žicom. Udarili su ga u glavu, a potom bacili u jamu. Dvadeset dana zvao je u pomoć. Na kraju su ga, ipak, izvukli živog. Sam Bog zna kako je ostao živ – priča Luka o rođacima i ne tako davnim vremenima kada se u Podinarju nije smelo zvati Srbinom. Do jama u livanjskom kraju nisu stizali samo oni koji su na putu do njih pobegli. Poput nekog Đorđa koji je izmakao ustašama i sakrio se u seosku pojatu. Golubnjaču je preživela je i Anđa Milutin i njeni rođaci Stanko i Slobodan. I niko više iz Čelebića. Petru Radeti iz Gubera kod Livna ubili su oca, majku i desetak bližih rođaka... Stevi Laganinu oca i tri strica, a starici Rajki Laganin, oca, majku dedu i strica... Sve su ih bacili u bezdanku Prolog. – Ustaše su tih dana pobile sve što je hodalo u srpskom selu Golinjevo. Sve umorene, od novorođenčadi do staraca, bacili su u jamu Kamešnica, u nedrima Dinare – kaže Stevo Laganin. U Donjim i Gornjim Rujanima, takođe srpskim selima, u jame je bačeno 347 meštana. Sve što je bilo na dohvat ruke crnokošuljaša, odnosno njihovog malja, kame i puške. Među umorenima iz ova dva sela sela je i pedesetoro dece mlađe od pet godina i četiri novorođenčeta. U susednom Gubinu ustaše su pobile i u jame bacile 116 muškaraca od šesnaest do sedamdeset godina. Među njima pedesetak ih je bilo mlađih od trideset godina. Skončali su u Prologu, jami u koju je bačeno oko pet stotina Srba. Kolone drugih umorene su i bačene u Razvalu, Provaliju, te u još tridesetak jama podinarskog krša. Tokom jula pa sve do Ilindana četrdeset i prve godine, u srpskim selima livanjskog kraja i Podinarja umoreno je, odnosno zaklano ili živo bačeno u jame, više od hiljadu i sedamsto Srba. Među njima, trista sedamdesetoro dece. Čak ih je dve stotine bilo mlađe od pet godina. – Niko i nikada za zločine u livanjskom kraju nije odgovarao. Niko se tih zločina više i ne seća. Samo nas nekoliko smrtnika koji svake godine, obično i Ognjenoj Mariji, zapalimo sveće i u hramu pomolimo se Bogu za pokoj duša umorenih Srba – upozorava starina Petar Radeta. Svoj krvavi pir u selima srpskog Podinarja hrvatski vojnici nastavili su i za vreme poslednjeg rata. Sve što su zarobili bacili su u jame poput onih u Zastinju ponad Livna. Među njima je i više stotina Srba koje su vlasti Slovenije i Hrvatske, već devedeset i druge godine, isporučile crnokošuljašima Herceg-Bosne. Drugi su skončavali u bunarima, dok se za trećima još traga po bespućima Dinare gde su, tokom proleća i leta devedeset i pete, pružali poslednji otpor pripadnicima Hrvatske vojske i Hrvatskog veća odbrane, koji su, zajedno sa braćom po zastavi, u akciji „Oluja” nešto kasnije okupirali deset zapadnokrajiških opština i u njima umorili više od dve hiljade srpskih boraca i civila.