Čuvar klisure: Grad Bočac

Razlog tome ne leži u činjenici da je tvrđava očuvana ili da je impozantnih dimenzija već se nalazi pored magistralnog puta Banja Luka – Jajce na vidljivom uzvišenju. Za razliku od ostataka gradova Zvečaj i Greben koji su jedva ili nikako vidljivi.

Bočac je, prema dostupnim podacima, izgrađen početkom 15. vijeka, a prvi put se spominje 1448. godine u aktu ugarskog kralja Sigmunda banu Matku Talovcu u kojem je navedeno da je u vojnom pohodu u ljeto 1434. godine ugarski ban uspio preuzeti od Osmanlija nekoliko značajnih gradova u dolini Vrbasa –Jajce, Bočac i Komotin. Nalazi se nedaleko od naselja Bočca i teritorijalno pripada opštini Mrkonjić Grad, dok se naselje nalazi na teritoriju Grada Banje Luke. Smještena je uyvišenju na lijevoj obali Vrbasa, a to uzvišenje je ustvari vrh litice, ako gledate sa same rijeke.

Selo u blizini se zove Dabrac, a lokalitet tvrđave Gradina ili Kamenjar.Tačno gdje je tvrđava, završava se kanjon Bočačka klisura i širi se Bočačka kotlina i tu se nalazi Hidroelektrana Bočac. Sjeverno od njega niz Vrbas, na udaljenosti od 15 km je Greben-grad u Krupi na Vrbasu, i grad Zvečaj, još 10 km sjevernije.

Manje-više oskudni podaci

Arheološkim iskopavanjem na ovom mjestu nisu ustanovljeni ostaci naseljavanja ili objekata iz ranijih perioda, tj. od praistorijskog, antičkog i ranog srednjovjekovnog perioda, sve do gradnje utvrđenja u Bočcu. Pretpostavlja se da je Bočac podignut ''za odbranu broda'', tačnije za čuvanje prelaza preko Vrbasa. Kasnije je, zajedno sa gradovima Jajcem, Komotinom, Krupom (Greben-gradom), Zvečajem (koji se spominju i ranije) i Banjom Lukom branio u prodor Osmanlija ka zapadu, što se da i laički zaključiti. U Srednjem vijeku teritorija gdje se nalazi Bočac i neki od pomenutih gradova pripadala je župi Zemljanik.

U arhivama, zalata vrijednim za ove bosanske vjetrometine, onim dalmatinsko-dubrovačkim spominje se podgrađe Podbočac, i to polovinom 15. vijeka, kao mjesto iz kojeg je dolazila posluga u Dalmaciju. Varoš se prostirala sa obje strane Vrbasa. Na desnoj obali nalazi se lokalitet Varešić kod današnjeg naselja Bočac, a na lijevoj, na lokalitetu Crkvina, ''nalazila se srednjovjekovna crkva, čiji su ostaci bili vidljivi do zatrpavanja nasipom ovog dijela obale, pri izgradnji brane.''

Grad je bio u sastavu Jajačke banovine od 1464. godine. Sve do 1507. godine, grad se spominje u više ugarskih vojnih dokumenata. Za vrijeme Turaka bio je u sastavu Nahije Jajce. Iz anonimnog opisa doznaje se da je Bočac bio tvrdi grad sa malo topova. U popisu gradova iz 1833. godine, Bočac je naveden kao prazan, što znači da ga je posada napustila prije te godine. Za vrijeme bivše Jugoslavije na ovom lokalitetu vršeno je nekoliko iskopavanja.

Ko još brine za stare gradove

Graditeljska cjelina – Stari grad Bočac, 2005. godine, proglašen je nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine. Taj spomenik čine zidovi i objekti Starog grada Bočca i pokretno naslijeđe koje se nalazi deponovano u Muzeju Republike Srpske u Banjoj Luci.

Na nacionalni spomenik se primjenjuju mjere zaštite, utvrđene Zakonom o sprovođenju odluka Komisije za zaštitu nacionalnih spomenika, ustanovljene u skladu sa Aneksom 8. Opšeg okvirnog sporazuma za mir u Bosni i Hercegovini (“Službeni glasnik Republike Srpske”, broj 9/02), ali to je samo slovo na papiru jer je očigledno da vrijeme polako kidiše na ostatke Grada.

Prema istim propisima, Vlada Republike Srpske dužna je osigurati pravne, naučne, tehničke, administrativne i finansijske mjere za zaštitu, konzervaciju i prezentaciju nacionalnog spomenika. Neki od zadataka koji bi se trebali izvršiti su: čišćenje zidova glavne kule, prostora obora i predžiđa, te okoline od divljeg raslinja koje predstavlja opasnost za strukturu spomenika; konstruktivnu sanaciju kula i zidina, na mjestima gđe su se pojavile pukotine koje prijeti urušavanjem kompletne konstrukcije; izradu i provedbu programa prezentacije nacionalnog spomenika.

Usput

Ako vas put nanese ovuda, bilo da putujete ili ste došli na jezero Bočac na pecanje, možete sami izvršiti ekspediciju i vidjeti šta je ostalo od Bočca. Staza do tvrđave je pristupačna, ali ćete se malo morati pomučiti da uđete unutra. Unutar zidina zatećiće vas rastinje koje je osvojilo ovaj, nekada grad sa ljudima i topovima i samo mašta može pomoći čovjeku da zamisli kako je to nekada izgledalo.

Sa istočne strane se pruža lijep pogled odozgo, pravo na branu HE Bočac i neke od ostataka kula starog Grada koje su se spuštale prema rijeci.

Mašta vas natjera da pomislite kako bi Britanci možda, od ove lokacije načinili super atraktivno mjesto, koje bismo onda gledali u nekom od beskrajnog niza filmova o kralju Arturu, ali jasno je da za takvo što, mi nemamo para. Pored poslovične nebrige za ovakve spomenike.

Francuzi su to riješili programom volontiranja, pa omladina iz cijele Evrope provodi ljeta u Francuskoj na restauraciji starih gradova, uz besplatan boravak i hranu. Možda bi i kod nas moglo da se pokuša sa sličnom programom, gdje bi srednjoškolci i studenti dolazili ovdje da kampuju i čiste tvrđavu.