Brusilovljeva ofanziva: Sjajna ali zaboravljena pobeda ruske armije

Brusilovljeva ofanziva je najupečatljivija operacija ruske vojske u Prvom svetskom ratu (1914-1918). Rat je bio iscrpljujući, pozicioni, vojnici su mesecima bili ukopani u istim rovovima. U takvim okolnostima je izvršena Brusilovljeva ofanziva – munjeviti proboj fronta u kojem je ruska vojska, koristeći novatorske metode borbe, prodrla kroz dobro utvrđene neprijateljske pozicije i ušla desetine kilometara duboko na teritoriju koju su kontrolisale austrougarske trupe.

General Aleksej Brusilov. Ilustracija: RIA Novosti

Ofanziva Brusilovljevih jedinica podudarila se sa bitkom na italijanskom frontu, kao i sa bitkama kod Verdena i na Somi. Istoričari smatraju da je ruska vojska svojim prodorom pružila značajnu pomoć saveznicima koji su tamo ratovali. Ruski istoričari, međutim, ističu da se na Zapadu, nažalost, ne zna mnogo o Brusilovljevom pohodu, kao što se ne zna ni za druge događaje na Istočnom frontu u Prvom svetskom ratu. Prvo delo zapadnih istoričara posvećeno ratu na Istočnom frontu pojavilo se tek 1971. godine. Ti događaji nisu proučavani ni u Sovjetskom Savezu, ni u Rusiji. Prvi svetski rat je ostao u senci revolucije 1917. godine i građanskog rata koji je usledio.

Prvi svetski rat

Od 28. jula 1914. do 11. novembra 1918. godine.

Sukobljene strane

Antanta i saveznici:

Francuska, Velika Britanija, Srbija, Italija, Rumunija, SAD i dr.

Centralne sile:

Nemačka imperija, Austrougarska imperija, Turska i Bugarska

Povod: ubistvo austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu

Gubici u ljudstvu: 10 miliona mrtvih, 21 milion ranjenih

Katastrofa 1915. godine Ova ofanziva je u velikom kontrastu sa katastrofalnim neuspesima ruskih trupa u prethodnoj godini rata, za vreme takozvanog velikog povlačenja ruske armije, koje je trajalo od marta do septembra 1915. godine. Ruska vojska je tada napustila Poljsku, Litvaniju i Galiciju (zapadni deo današnje Ukrajine). Procenjuje se da je ubijeno, ranjeno i zarobljeno oko milion ruskih vojnika. Jedan od ruskih vojskovođa, general Anton Denikin, pisao je: „Velika tragedija ruske armije je povlačenje iz Galicije. […] Iz dana u dan krvave borbe, iz dana u dan teški marševi, beskrajan umor – i fizički i moralni. Stanje se stalno menja: čas se bude nekakve nade, čas nailazi neopisiva depresija“... Činilo se da se Rusija više nikada neće oporaviti od poraza koji su joj nanele Centralne sile.

Ruska vojska u Kolomni. Brusilovljeva ofanziva, maj - jul 1916. godine. Ilustracija: Jurij Kaplun/RIA Novosti

U tom kontekstu nije nimalo čudno što su austrougarske trupe u junu 1916. godine bile iznenađene munjevitom ofanzivom jedinica Jugozapadnog fronta kojima je komandovao Brusilov. Neprijateljska odbrana je istovremeno probijena na 13 mesta, i već prvih dana ofanzive zarobljeno je na hiljade austrougarskih vojnika.

Ognjeni bedem Takav uspeh je u velikoj meri omogućila nova taktika koju je isprobao Brusilov. Ruski general nije birao pravce glavnog udara, kao što je to bilo uobičajeno, nego je napao duž čitavog fronta. On je koristio artiljeriju i za pripremu pešadijskog napada, a ta priprema je na različitim delovima fronta trajala od 6 do 45 časova, ali i neposredno za vreme napada. Laka artiljerijska oruđa su pokrivala napredovanje pešadije uništavajući prepreke od bodljikave žice i druge neprijateljske fortifikacione objekte, dok je istovremeno teška artiljerija tukla položaje u neprijateljskoj pozadini. Tako je ruska vojska išla u napad zaštićena ognjenim bedemom artiljerijske vatre.

Došla je do izražaja i taktika „sustizanja talasa“. Pokrivena artiljerijskom vatrom, pešadija se kretala u „talasima”, tj. po 3-4 reda u razmacima. Ti „talasi” pešadinaca sledili su jedan za drugim na svakih 150-200 koraka. Prvi talas se nije zadržavao na prvoj liniji nego je odmah napadao drugu liniju neprijateljskih rovova. Treću liniju su napadali treći i četvrti talas, koji su prestizali prva dva.

Brusilovljeva ofanziva. Rekonstrukcija. Ilustracija: Vladimir Astapkovič/RIA Novosti

Tako je ruska vojska, potiskujući neprijatelja, tokom jeseni prodrla od 80 do 120 kilometara u dubinu neprijateljske teritorije na frontu širokom 350 km i zauzela 25.000 kvadratnih kilometara. Radi poređenja, u već pomenutoj bici na Somi saveznici su za nekoliko meseci napredovali svega 10 km u dubinu nemačke teritorije na frontu širokom 35 kilometara, s tim što su gubici na obe strane premašili milion ljudi. Pa ipak, ruska komanda posle uspešnog početka operacije nije postigla strateški cilj, tj. nije uspela da izdejstvuje izlazak Austrougarske iz rata.

Kriza 1917. godine Brusilovljeva ofanziva je pokazala da je ruska imperatorska armija bila ubojita i mogla se uspešno suprotstaviti neprijatelju, i da se ruska država postepeno prilagodila uslovima totalnog rata.

Ta konstatacija ima značaja u kontekstu političkih potresa koji su kasnije usledili. Drugim rečima, mogao je da se izbegne krah države 1917. godine i raspad armije koji je zatim usledio. Tako je situacija izgledala 1916. godine. Brusilovljeva ofanziva može poslužiti kao dokaz da u Rusiji uoči 1917. godine nije vladala sveopšta kriza, i da ona nije zahvatila sve pore ruskog društva, kako su to tvrdili sovjetski istoričari.

Kako je istakao Andrej Sorokin, šef Ruskog državnog arhiva socijalno-politi čke istorije u kome je organizovan okrugli sto i održana izložba istorijskih dokumenata posvećenih Brusilovljevoj ofanzivi, uzroke Ruske revolucije treba tražiti u socijalnoj sferi i ponašanju elite, tj. u sferi građanske svesti.

Aleksej Tomofejčev,
Ruska reč