Sutra 15 godina od potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma

Dejtonskim mirovnim sporazumom koji su 21. novembra 1995. parafirali tadašnji predsjednici BiH Alija Izetbegović, Hrvatske Franjo Tuđman i Srbije Slobodan Milošević zvanično je okončan troipogodišnji rat u Bosni i Hercegovini.

Petnaest godina kasnije, niko od potpisnika sporazuma nije živ, original dokumenta je izgubljen, a političari u BiH i dalje raspravljaju o njegovoj reviziji.

Sporazumom, koji je parafiran u vojnoj bazi Rajt-Peterson u američkom gradiću Dejton poslije tronedjeljnih pregovora čelnika BiH, Hrvatske i Savezne Republike Jugoslavije, uz posredovanje SAD, BiH je podijeljena na dva entiteta, Federaciju BiH i Republiku Srpsku.

Sporazum, parafiran u Dejtonu, u prisustvu tadašnjeg državnog sekretara SAD Vorena Kristofera, Milošević, Tuđman i Izetbegović zvanično su potpisali tri sedmice kasnije, 14. decembra 1995. U Jelisejskoj palati u Parizu.

Potpisnici su se obavezali da međusobne odnose regulišu prema Povelji UN, Završnom aktu iz Helsinkija i drugim dokumentima OEBS-a, kao i na međusobno poštovanje suvereniteta i rješavnje nesporazuma isključivo na miroljubiv način.

Jugoslovenski parlament je 13. novembra 2002. ratifikovao Dejtonski sporazum, čime je SR Jugoslavija jasno poručila susjedima da nema teritorijalnih pretenzija prema BIH i da se u potpunosti pridržava odredbi iz Dejtona.

Prvih pet godina nakon potpisivanja sporazuma, u Dejtonu je svakog novembra međunarodnim skupovima obilježavana godišnjica okončanja rata u BiH.

Posljednji put predstavnici država potpisnica i međunarodni posrednici okupili su se u bazi Rajt-Peterson u novembru 2000, ali obilježavanju jubileja tada nije prisustvovao niko od potpisnika.
Bivši međunarodni izaslanik za Balkan Ričard Holbruk, koji se smatra glavnim arhitektom sporazuma, rekao je u oktobru 2005. u Sarajevu da je Dejtonski sporazum zaustavio rat u BiH, ali da u njemu postoje i neke greške, nastale, uglavnom, zbog njegovog nesprovođenja.

Holbruku je na desetogodišnjicu potpisivanja sporazuma u Dejtonu uručena Dejtonska nagrada za mir u znak priznanja za postiznaje Dejtonskog sporazuma.

Posljednjih godina neki političari u BiH, međunarodni predstavnici i pojedine međunarodne institucije ukazivali su na potrebu revizije Dejtonskog sporazuma.

Bivši Visoki predstavnik za BiH Pedi Ešdaun je tokom svog mandata isticao da je Dejtonski sporazum osnovno, ali ne i konačno rješenje za BiH i da eventualne promjene moraju doći iz same BiH.

I njegov prethodnik Volfgang Petrič je ukazivao na neophodnost reforme Dejtonskog sporazuma kako bi BiH postala funkcionalna država koja može da pregovara sa Evropskom unijom.

Reviziju Dejtonskog sporazuma zatražila je krajem 2004. uticajna grupa poslanika Evropskog parlamenta i evropskih političara u Strazburu. Tada je na "Evropskoj konferenciji justicija paks" usvojena izjava o nužnosti revizije Dejtona.

Preuzimajuchi funkciju Visokog predstavnika za BiH, u julu 2007, slovački diplomata Miroslav Lajčak izrazio je zabrinutost stanjem u BiH, uz ocjenu da je "BiH najudaljenija od Evrope u odnosu na sve države regiona" jer su u toj državi stali reformski procesi (policija, ustavne promjene) koji su osnovni uslov za potpisivanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa EU.

Aktuelni visoki predstavnik međunarodne zajednice za BiH Valentin Incko rekao je u izvještaju Savjetu bezbjednosti UN, u novembru ove godine, da je situacija u BiH nestabilna zbog nedostatka dijaloga i volje za kompromis.

"Danas, petnaest godina poslije potpisivanja mirovnog sporazuma u Dejtonu, još nema doboljno dijaloga i kompromisa, u zemlji, nažalost, još preovlađuju nacionalistički programi", rekao je Incko u tom izvještaju.

Prije pet godina u Briselu je održana konferencija o ustavnim promjenama u BiH, na kojoj lideri osam najvećih politicckih stranaka iz BiH nijesu uspjeli da se dogovore o bitnijim izmjenama Dejtonskog sporazuma, ali je postignuta saglasnost da se ojačaju strukture vlasti i da se učine efikasnijim.

U junu 2008. u Luksemburgu BiH i EU potpisale su SSP i privremeni trgovinski sporazum, a 8. novembra ove godine EU je ukinula vize za putovanja državljana BiH i Albanije.

Lideri SNSD-a Milorad Dodik, SDA Sulejman Tihić i HDZ-a BiH Dragan Čović postigli su u novembru 2008. godine, na sastanku u Odžacima, dogovor o ustavnim reformama BiH koji, međutim, nije doveo do pomaka u toj oblasti.

Takođe su propali i razgovori vodećih političkih stranaka u BiH sa zvaničnicima SAD i EU o ustavnim reformama i ubrzanju puta BiH ka EU i NATO-u, koji su vođeni u oktobru 2009. u vojnoj bazi Butmir u Sarajevu EU je tada poručila da je reforma Ustava ključ za evropske integracije BiH. Istovremeno je i Evropski parlament u Strazburu zatražio da se ustavnim promjenama u BiH, uz poštovanje Dejtonskog sporazuma, ojača djelovanje centralne države kako bi BiH mogla nastaviti evropske integracije.

Predsjedavajući Predsjedništva BiH Željko Komšić objelodanio je početkom 2008. da je iz arhive tog tijela izgubljen originalni dokument Dejtonskog sporazuma.

Jedan od najtraženijih haških optuženika za ratne zločine u BiH, ratni komandant bosanskih Srba Ratko Mladić, još je na slobodi, a drugom, bivšem predsjedniku RS Radovanu Karadžiću, koji je uhapšen u julu 2008. u Srbiji, suđenje je u toku pred Haškim sudom.