Leteći nad gnjezdom Miloša Formana

Možda 80. rođendan Miloša Formana nije bio događaj koji je glasno obeležen u Rusiji. Ali u štampi i na televiziji dosta se govorilo o značajnim radovima klasika svetske kinematografije koji su se nažalost vrlo kasno pojavili na ruskim ekranima. Uz to, postoji prosto objašnjenje, govori filmski kritičar Sergej Lavrentjev: Froman je bio već veliki režiser, snimio je Let iznad kukavičjeg gnjezda i osvojio gomilu Oskara, kada su u SSSR, u filmskog studiju Gorkog tiho priredili zatvorenu projekciju ovog filma. Tako su Formanovu Kukavicu prvi put malobrojni videli u SSSR. A zatim je došla perestrojka. Bila je to 1989. godina. U Dvorcu sporta Lužnjiki pripređena je javna projekcija. Forman je naravno doputovao. I bio je bukvalno poraćen gigantskom publikom od devet hiljada ljudi, koja je jasno shvatala sve nijanse njegove zamisli. Pa i ko je drugi ako ne sovjetski građani, koji su znali za užase sudske psihijatrije, mogao da saoseća junaku koga igra Džek Nikolson i događajima koji se odvijaju u ludnici.

Praktično sve bez izuzetka u filmu velikog Čeha dirnulo je srca ruske publike, smatra Sergej Lavrentjev. Ovaj fenomen se objašnjava time što je u filmovima Formana odraženo i nama poznato iskustvo života u totalitarnom sistemu. Da on nije živeo u socijalističkoj Čehoslovačkoj, da nije preživeo slom Praškog proleća, ne bi snimio čak ni svog Amadeusa — film o odnosu umetnika i vlasti. Tamo car govori Mocartu, čuvši njegovo delo: Previše nota. Zapadni gledalac je reagova smehom. A u Rusiji su se setili vremena kada je vlast diktirala svoju volju svima i svačemu — od izgradnje putea i mostova do komponovanja simfonija. Ovu bol mi čitamo u svim filmovima Formana — od ranog rada Crni Petar do već snimljenog u Holivudu Narod protiv Larija Flinta.

Ne čudi što je u SSSR Miloš Forman bio persona non grata. Njega su zabranili, kao i čitavu kinematografiju Praškog proleća, koja je proglašena prenosiocem revizionističke zaraze. Tada se u listu Komsomoljska pravda u Moskvi pojavio kritički članak o čehoslovačkom filmu pod naslovom Kako se to radi. Formanovo prezime tamo su pisali malim slovom.

A danas njegovi filmovi ne silaze sa ruskih ekrana. Akcija Noć filmova Miloša Formana održana je u moskovskim bioskopima Hudožestveni, Pionir, Oktobar, 35mm. Stalno je na programu čuveni Let iznad kukavičjeg gnjezda. Radovi iz češkog perioda prikazuju se u Iluzionu, bioskopu koji se specijalizuje na klasici svetske kinematografije. I u prodavnicama uvek može da se kupi bilo koji od filmova holivudskog klasika češkog porekla, na DVD i drugim savremenim nosačima.