Slovo o Vidovdanu (istorijsko - pravni aspekt)

Vidovdan nije samo dan kosovskog zaveta, Lazara i Gavrila. Vidovdan je važan datum i u razvoju naše ustavne istorije. Prvi Ustav velike države južnih Slovena donet je upravo 28.06.1921, čime je završen prvi period kraljevine SHS zvan „Provizorijum“.

Februara meseca 1919. godine, regent Aleksandar postavio je radikala Stojana Protića na čelo privremenog narodnog predstavništva, sa zadatkom da donese zakon o izborima poslanika za Ustavotvornu skupštinu. Taj posao završen je do septembra naredne godine. Prema slovu zakona, aktivno biračko pravo imali su muškarci preko 21 godine, dok su mogli biti birani samo muškarci preko 25 godina koji znaju „čitati i pisati“. U svakom izbornom okrugu morao je biti izabran najmanje jedan poslanik sa završenim fakultetom! Izbori za Ustavotvornu skupštinu održani su 28. novembra 1920. godine, na način da se bira jedan poslanik na svakih 30.000 stanovnika, što daje 419 narodnih predstavnika. Na izborima, učešće je uzelo 40 političkih grupacija, a izlaznost je bila 65% upisanih birača. U Ustavotvornu skupštinu prošli su predstavnici 15 političkih stranaka, od kojih su najbrojniji bili Demokratska stranka Ljubomira Davidovića sa 92, Narodna Radikalna stranka Nikole Pašića sa 91, Komunistička partija Filipa Filipovića sa 59, Hrvatska republikanska seljačka stranka Stjepana Radića sa 50, Zemljoradnička stranka Jovana Jovanovića sa 39 i Jugoslovenska Muslimanska Organizacija Mehmeda Spahe sa 24 poslanika. Prvoj sednici Ustavotvorne skupštine nisu prisustvovali poslanici HRSS kao ni poslanici Hrvatske stranke prava. Blokadu skupštine vršili su i poslanici Komunističke partije, Jugoslovenskog i Narodnog kluba zbog člana 8. „Privremenog poslovnika o radu Skupštine“ koji je predviđao polaganje zakletve kralju. Odgovor Vlade bio je tzv. „Obznana“ kojom se zabranjuje komunističko organizovanje i propaganda.

Nacrt Ustava sastavio je Ustavotvorni odbor od 42 člana početkom 1921. Nacrt je predviđao postojanje 35 okruga od kojih bi svaki imao između 200.000 i 600.000 stanovnika. Takav centralistički pristup zagovarale su i Zemljoradnička i Socijal-demokratska stranka, dok su Hrvatske i Slovenačke stranke predlagale federalizaciju i republikansko uređenje, prema kom bi postojale 3 federalne jedinice, dok bi Crna Gora, Makedonija i Bosna i Hercegovina narodnim plebiscitom odlučile kojoj će jedinici pripasti! Pašićev nacrt je konačno i prihvaćen kao predlog. Pretres tog nacrta je u plenumu trajao 4 nedelje, ali u Skupštini u kojoj sedi 258 poslanika! Pored Demokrata i Radikala, za Ustav su glasali i poslanici Džemijeta (muslimanskih velikoposednika) i Kmetijci (partija seljaka iz Slovenije), te je Ustav izglasan sa 223 glasa. Protiv je bilo 35 poslanika socijalista i republikanaca. Dakle najviši pravni akt tadašnje kraljevine SHS proglašen je 28.06.1921. i nazvan je „Vidovdanskim Ustavom“! Time je država postala ustavna, parlamentarna i nasledna monarhija.

Presto se prema odredbama nasleđivao po principu prvorođenja. Kralj je, pored Narodne Skupštine imao zakonodavnu vlast, kao i pravo da raspusti parlament. Ministre je imenovao i razrešavao sam kralj. Sudsku vlast vršili su sudovi, donoseći presude u ime kralja, koji je imao pravo amnestije i pomilovanja. Proklamovano je i načelo nezavisnosti sudstva. Unitarna država sastojala se iz oblasne, sreske i opštinske samouprave.

Tako je izgledalo donošenje jednog od modernijih Ustava toga vremena. Na žalost, za razliku od Lazarevih i Gavrilovih dela, kao i dela ogromnog broja junaka koji su inspirisani njihovim poimanjem Vidovdana, a koja su večna, odredbe Vidovdanskog ustava bile su zaista kratkog daha. Njegovo važenje prekinuto je događajem koji se naziva „šestojanuarskom diktaturom“ 1929. godine, nepunih 8 godina nakon donošenja, zbog blokade skupštine i međustranačkih rasprava koja su eskalirala ubistvom dvojice poslanika  „seljačko-demokratske koalicije“ Radić-Pribićević, i to u Narodnoj Skupštini od strane poslanika Puniše Račića. To se može okarakterisati kao bezuman potez, odgovor na neadekvatno i nekorektno ponašanje opozicije. Već krajem godine oformljeno je 9 banovina formiranih i nazvanih po geografskim, a ne nacionalnim kriterijumima. Kralj Aleksandar Karađorđević, nazvan „Ujedinitelj“, 5 godina kasnije ubijen je u Marseju od strane hrvatsko-bugarske zavere. Tada je potvrđena nepomirljivost dva dijametralno suprotstavljena stava, ali je konačan epilog kraljeubistva bila nagrada – Banovina Hrvatska. Ona je formirana 1939. godine na istorijski i etnički neutemeljenim granicama, stvorena sporazumom Cvetković-Maček, kako bi se „obezbedilo učešće Hrvata u životu države i time očuvali javni interesi“. Prvi i jedini ban te Banovine bio je Ivan Šubašić, koji je u Velikom ratu, na strani Austro-Ugarske ratovao na Drini protiv srpske vojske. Upravo na prostorima te banovine bilo je najviše dezertera aprilskog rata!

Tim projektom je učinjen prvi korak ka stvaranju države čije je postojanje par godina nakon 1939. izmenilo biološku i etničku sliku ovih prostora. Verovatno toga tada niko nije bio svestan, uprkos upozorenjima mnogih, pa i samog Nikole Pašića. Velikan Jovan Dučić je, inspirisan ogromnom greškom i istoriji srbskog naroda, koju je učinio kralj Aleksandar I Karađorđević, napisao jedno od svojih najpoznatijih dela: „Verujem u Boga i u Srpstvo“. Ta knjiga daje odgovore na mnoge zagonetke, ali ni dan danas pouke koje nam je Dučić ostavio u nasleđe nisu izvučene!

Autor: Milan Gušavac