Petar V. Šerović: Uoči 70. godišnjice od oslobođenja Beograda

2014. je godina sećanja na dva velika događaja koja su ostavila dubok trag u zajedničkoj istoriji srbskog i ruskog naroda i utemeljila zajedničku svest o bratskoj ljubavi između dva naroda koja je, može se sasvim slobodno reći, krvlju zapečaćena.

Reč je o obeležavanju stogodišnjice početka Velikog rata, kao i 70. godišnjice oslobođenja Beograda od nemačkog nacističkog okupatora.

Istorija 20. stoleća beleži da Srbi i Rusi, prema broju podnetih žrtava, zauzimaju sasvim posebno mesto u analima ljudskog stradanja. Veliki rat, Boljševička revolucija, Staljinova strahovlada i Drugi svetski rat odneli su ogroman broj ljudskih života u Ruskom carstvu i SSSR-u gde je, u periodu od 1914. do 1953. stradalo oko 60 miliona ljudskih duša! Srbija je tokom Velikog rata izgubila 28% od celokupnog broja stanovnika koje je imala po popisu iz 1914. godine. Izložen gotovo apokaliptičkim razmerama ustaškog genocida i razornim dejstvima svetskog i građanskog rata, srbski narod je u periodu od 1941-45. pretrpeo žrtve svakako bliske cifri od oko jednog miliona.

Kada je reč o Velikom ratu, učinak carske Rusije u kontekstu očuvanja najvitalnijih interesa srbskog naroda bio je neizmeran. Srbski narod sa svojom vojskom je u najvećoj meri biološki opstao i ostao faktor sveukupnog ratnog napora protiv Centralnih sila gotovo isključivo zahvaljujući nesebičnoj podršci carske Rusije, a posebno njenog tadašnjeg suverena, cara Nikolaja II Romanova. Zahvalnost za tu podršku u jednom od najtežih trenutaka svoje istorije srbski narod je iskazao iskrenom dobrodošlicom i pomoći koju je između dva svetska rata ukazao braći Rusima izbeglim od krvave Boljševičke revolucije.

Drugi svetski rat je još jednom ukrstio sudbine srbskog i ruskog naroda, ovoga puta u njihovoj zajedničkoj borbi protiv nacizma i fašizma. Odlučujući je doprinos i ogromne su žrtve ruskog naroda u borbi za konačni slom Hitlerovog Novog svetskog poretka. Srbski narod je svoju ulogu u zajedničkoj antifašističkoj borbi svakako pokazao i dokazao dobrovoljnim uspinjanjem na sopstvenu golgotu. Ipak, i ruski i srbski narod bi trebalo, bar sada na početku 21. stoleća, da isprave jednu od najvećih nepravdi koja im je naneta u novijoj istoriji. Reč je o tome da se ni u Rusiji ni u Srbiji još uvek ne odustaje od pokušaja da se pojam antifašističke borbe isključivo posmatra u svetlu ideološko-političkog programa Kominterne. To se najlakše može zapaziti u upornom forsiranju znamenja komunističke ideologije – crvene zvezde petokrake, srpa i čekića – kao simbolima antifašizma.

Nije sporno antifašističko delovanje nosilaca tih znamenja, ni Crvene armije niti NOVJ, ali je sporan stav i nastojanje da se ukupna antifašistička borba jednog celog narodnog korpusa zatvara u uske ideološke okvire i vezuje za pripadnike neke ideološki instrumentalizovane vojske. Kada je reč o Srbiji, istorijske činjenice ukazuju na to da se antifašistička borba srbskog naroda nikako ne može vezivati isključivo za partizanski pokret, odn. NOVJ. Štaviše, poštujući svoje obaveze prema Kominterni i važeći sporazum Molotov-Ribentrop o međusobnom nenapadanju između SSSR-a i nacističke Nemačke, rukovodstvo KPJ se prvobitno određivalo prema ratu u Evropi i okupaciji Kraljevine Jugoslavije kao nečemu što se nije direktno ticalo radničke klase i KPJ kao njene „avangarde“. Tek nakon 22. juna 1941, kada je došlo do verolomnog napada Hitlerove Nemačke na svog dojučerašnjeg saveznika – Staljinov SSSR, KPJ je počela da organizuje i osniva prve partizanskih odrede na teritoriji zapadne Srbije.

U Srbiji je znatno ranije, bar od prve polovine maja 1941, pokrenuta borba protiv nacističkog okupatora i to onda kada je pukovnik vojske Kraljevine Jugoslavije, Dragoljub-Draža Mihailović, počeo sa oganizovanjem i izvođenjem četničkog oblika ratovanja protiv Nemaca. Legalna i međunarodno priznata Vlada Kraljevine Jugoslavije u izbeglištvu unapredila ga je potom u viši čin i postavila, januara 1942, za ministra vojske, vazduhopolovstva i mornarice. Ovo postavljenje, kao i ono sledeće, kada je postao načelnik štaba Vrhovne komande (10. juna 1942), doprinelo je da Mihailovićev Ravnogorski pokret, odn. Jugoslovenska vojska u Otadžbini (JVuO), bude priznat na međunarodnom planu kao jedan od faktora ukupnih savezničkih snaga i napora u borbi protiv sila Osovine.

Iz ovoga sledi da su u Srbiji postojala dva antifašistička pokreta s time što je onaj partizanski, predvođen KPJ, paralelno stremio revolucionarnom prevratu, odn. nasilnom uspostavljanju „radničko-seljačke sovjetske vlasti“ u posleratnoj Srbiji, odn. Jugoslaviji. Pokret Draže Mihailovića je, u okviru te strategije, viđen kao eksponent „starog nenarodnog režima“ i kao glavna smetnja za ostvarenje ciljeva revolucije. Time se ovaj drugi antifašistički pokret, odn. JVuO, našao stešnjen između represivne aktivnosti okupatora, apokaliptičnog učinka ustaškog genocida i razorne revolucionarne delatnosti KPJ. U situaciji kada je narod u Srbiji bio suočen sa do tada nečuvenom naredbom Vrhovne komande Vermahta (br. 888) da će za svakog ubijenog Nemca u Srbiji biti pogubljeno 100, a za svakog ranjenog 50 civilnih talaca, general Mihailović se upustio u borbu za očuvanje biološke supstance srbskog naroda i kakvog-takvog ustavnog kontinuiteta u zemlji teško obremenjenoj razornim i dezintegracionim dejstvima svetskog, a sada i građanskog rata.

U leto 1944. rukovodstvo KPJ je postavilo za svoj glavni vojno-politički cilj osvajanje i potčinjenje „Mihailovićeve Srbije“ kao svojevrsnog bastiona kontrarevolucije. Pošto su jedinice sovjetske Crvene armije već bile na domaku severoistočnih i istočnih granica tada još uvek okupirane Srbije i Jugoslavije, i pošto je bilo jasno da se bez njih ne može obezbediti pobeda revolucije, odlučeno je da veći deo snaga NOVJ izvrši prodor u Srbiju i uspostavi fizički kontakt sa „Rusima“. Naime, još od slamanja opštenarodnog ustanka u Srbiji 1941. prisutvo partizanskog pokreta u Srbiji bilo je tek sporadično i, suštinski, gotovo beznačajno. Glavno težište njegove aktivnosti je, silom prilika, pomereno na teritoriju NDH i to je ostalo tako sve do leta 1944. Kada je reč o Srbiji, Nemci i Nedićeva uprava držali su veće varoši pod kontrolom dok je srbsko selo sve vreme bilo pod pokroviteljstvom Mihailovićeve organizacije koja je imala veliki ugled u stanovništvu i uživala prećutnu podršku većine pripadnika Nedićevih oružanih snaga i državne administracije.

Beograd je, kao što je poznato, oslobođen od Nemaca 20. oktobra 1944. Bez umanjivanja proporcionalnog doprinosa NOVJ, odlučujuću ulogu u toj operaciji svakako je imala Crvena armija. Tragično je bilo to što je odmah zatim u Beogradu i Srbiji uspostavljanje „narodne vlasti“ pratio krvavi obračun sa nosiocima političkog, kulturnog, verskog i javnog života predratne i okupirane Srbije, ali i bivšim pripadnicima suparničkog pokreta otpora – JVuO. Već tokom prvih dana oslobođenja pripadnici partizanskog pokreta su preko svojih posebnih jedinica, tzv. OZN-e, vršili fizičke likvidacije svojih ideološko-političkih neistomišljenika i to najčešće noću, bez sprovođenja bilo kakvog sudskog postupka, ili na osnovu presuda prekih vojnih sudova. Datoteka do sada prikupljenih podataka državne Komisije za tajne grobnice govori o nekoliko desetina hiljada ovako postradalih na teritoriji Srbije u periodu od septembra 1944. do polovine marta 1945.

Preostaje da se sada, prilikom predstojećeg obeležavanja 70. godišnjice oslobođenja Beograda od nemačkog nacističkog okupatora, zahvalimo na bratskoj ljubavi i žrtvi koju su za nas i u naše ime podneli mnogi Rusi zajedno sa ostalim pripadnicima Crvene armije i brojnim borcima NOVJ. Međutim, ako će ova manifestacija biti u funkciji evociranja kolektivnog sećanja na sveukupni doprinos srbskog naroda u borbi protiv naci-fašizma, onda bi bilo logično i ispravno da se u njenim okvirima svakako nađe mesto i za doprinos toj borbi Jugoslovenske vojske u Otadžbini.

I na kraju, ali ne i najmanje važno, nikako se ne smeju zaboraviti ni one desetine hiljada duša koje je posle oslobođenja Beograda i ostatka Srbije, u naletu likvidacija „klasnih neprijatelja revolucije“, pokosio crveni uragan; ako ni zbog čega drugog onda zato da bi se konačno suočili sa fenomenima represije, totalitarnog i nedemokratskog nasleđa iz vremena revolucionarnih previranja i nedvosmisleno demaskirali totalitarnu političku kulturu koja bi da govori da je svaki politički neistomišljenik ujedno državni neprijatelj i legitimna meta za odstrel.

Autor: Petar V. Šerović

Izvor: Dveri