Zoran Čvorović: Verska tolerancija nije nasleđe Zapada, već pravoslavnog Istoka

Umesto da pomogne stvaranju efikasne države, nekritička recepcija zapadnog prava pogodovala je mentalitetskom kvarenju naroda

Knjiga Pravo i pravoslavlje Zorana Čvorovića prva je studija na srbskom jeziku o Eklogi, jedinstvenom vizantijskom zakoniku iz VIII veka. Uz studiju o Eklogi (Hrišćanske norme u Eklogi), u knjizi se nalaze i dva vrlo bitna rada – Verske slobode i državnopravne mere protiv prozelitizma u Moskovskom carstvu (XVI i XVII vek) i Sloboda veroispovesti u Kneževini i Kraljevini Srbiji, koje otvaraju vrlo bitnu temu verske tolerancije u pravoslavlju, koja je omogućena zakonodavstvom prvih vizantijskih careva. Čitajući ove tekstove, sabrane u novoj knjizi dr Čvorovića, jasno možemo uočiti da mnoge pojave za koje smo mislili da pripadaju liberalnom Zapadu, poput verske tolerancije ili jednakosti žene sa muškarcem pred zakonom izvorno nastaju u pravoslavnom civilizacijskom krugu.

Da li možete da nam objasnite kako je nastajala vaša knjiga?

— Knjiga Pravo i pravoslavlje podeljena je tematski na dve velike celine. Prvi deo knjige Pravo i pravoslavlje nastao je kao rezultat rada na magistarskoj tezi Hrišćanske norme u Eklogi, koja je 2006. godine branjena pred komisijom koju su činili srbski pravni istoričari prof. dr Marko Pavlović, prof. dr Mirjana Stefanovski i prof. dr Sima Avramović. Ovo istraživanje, čiji su rezultati dostupni čitaocima zahvaljujući trudu i razumevanju izdavačke kuće Catena mundi, bavi se viševekovnim procesom hristijanizacije rimskog pravnog nasleđa u vizantijskoj državi u periodu od IV-VIII veka. Hristijanizacija prava se najpre odvijala u formi pojedinačnih zakona (leges) koje su donosili ranovizantijski vladari, počev od Konstantina Velikog. Ovim zakonodavnim promenama su se evolutivno ukidale one ustanove klasičnog i postklasičnog rimskog prava, koje je stvorilo rimsko mnogoboštvo, a koje su bile duboko protivne hrišćanskom učenju. Ovaj proces partikularne hristijanizacije prava dobio je, u pravno-tehničkom smislu, završnu formu u prvoj polovini VIII veka, kada je vizantijski car Lav III za potrebe pravosuđa kodifikovao najznačajniju pravnu materiju u Eklogi, koju je engleski vizantolog Bjuri nazvao „prvim hrišćanskim zakonikom“. Ako se uzme u obzir uvod Zakonika, u kome zakonodavac direktno iskazuje nameru da nasleđeno pravo Justinijanove epohe izmeni „u duhu većeg hrišćanskog čovekoljublja“, ali i činjenica da Eklogi nije svojstven eklekticizam ranovizantijskih zbornika prava, pre svega Justinijanovog Corpus iuris civilis-a, jer se u njoj ne nalaze zakoni i mišljenja učenih pravnika (ius) iz predhrišćanske epohe, onda se Bjurijeva ocena čini sasvim osnovanom.

O značaju Ekloge u pravnoj tradiciji naroda vizantijskog civilizacijskog kruga dovoljno govori činjenica da se ovaj zakonik nalazi u svim prepisima obe redakcije ruske Krmčije, koja je u ruskoj državi do sredine XVII veka bila glavni izvor ne samo crkvenog već i svetovnog prava.

Drugi deo knjige Pravo i pravoslavlje čine dva kraća rada koja se bave pitanjem verskih sloboda i odnosa države prema inovernima u pravoslavnom ruskom carstvu XVI i XVII veka i pravno evropeizovanoj Srbiji druge polovine XIX i početkom XX veka.

Prvi od ova dva rada nastao je u novoj fazi mojih pravnoistorijskih istraživanja, u kojoj sam sa vizantijskog prava, koje u vizantijskom civilizacijskom krugu u vrednosnom smislu zauzima poziciju opšteg, prešao na izučavanje evolucije ruskog prava, posebno u periodu Moskovskog carstva (XVI i XVII vek). Ovo istraživanje je rezultiralo doktorskom disertacijom o krivičnom pravu u jednoj od najznačajnijih ruskih kodifikacija, obimnom (preko 900 članova) Sabornom Uloženiju od 1649. godine i posebnim radovima posvećenim verskim slobodama, ustanovi zatvora i pojavi domaće monetarne vlasti i krivičnopravnoj zaštiti novca u Moskovskoj Rusiji. Uskoro bi trebao da bude objavljen i rad koji se bavi sličnostima i razlikama u regulisanju krivičnih dela protiv vere u Sabornom Uloženiju i Dušanovom zakoniku.

Koje su osnovne razlike između pravoslavnog, hrišćanskog zakonodavstva i rimskog paganskog?

— Razlika između hrišćanskog i paganskog shvatanja uloge države i prava najjasnije je povučena u Hristovom odgovoru farisejima da „ćesaru treba dati ćesarevo, a Bogu Božije”. Ove Hristove reči promenile su tok ljudske istorije, jer su svetu objavile do tada nepoznat obrazac uređenja odnosa između države i društva, pojedinca i države.

U starovekovnim državama, ne samo u orijentalnim despotijama već i u grčkim polisima i Rimskoj Imperiji, koje je renesansa uzdigla na tron sveuzora, sav čovekov život se odvijao pod diktatom države. Paganski svet nije znao za deobu javnog i privatnog, čovekov život, i unutrašnji i spoljašnji, bio je utopljen u život kolektiva (države, plemena, roda) i podređen njegovim interesima. Izraz svemoći države, a nemoći pojedinca, bio je ondašnji doživljaj kazne progonstva kao najteže od svih kazni. Religija je bila pod vlašću države, što se ogledalo u činjenici da su vrhovnu prvosvešteničku vlast vršili najviši državni službenici – arhonti (Grčka) i magistrati (Rim). Religija nije bila odvojena od prava; Atinjanin nije znao za privatnu svojinu u današnjem smislu reči, jer su svojinska ovlašćenja bila povezana sa obrednim funkcijama, zato žena nije mogla da bude naslednik nepokretnosti – kućnog ognjišta, koje je imalo ne samo imovinsko već i sakralno svojstvo. Ne zaboravimo da su hrišćani u Rimskoj Imperiji bili proganjani ne zbog sadržine svog učenja, već zbog toga što se nisu poklanjali oboženom imperatoru. Rimski religiozni sinkretizam suštinski je izvirao iz obaveze svih kultova da se poklone imperatoru, što je bio čin priznanja svemoći imperium-a nad sacerdotium-om. Čin priznanja imperatorove svemoći sam po sebi stvarao je kako religiozni, tako i moralni indiferentizam. Ne samo religiozni već i sve druge strane privatnog života, kako ih razume čovek hrišćanske epohe, nalazile su se u starom veku pod nadzorom države: moral, vaspitanje i podizanje dece, život i ponašanje žena. U Atini i Sparti su postojali posebni organi koji su vršili nadzor nad vladanjem dece i žena. Na porodicu se u straovekovnim državama gledalo kao na najnižu jedinicu lokalne vlasti na koju država, u tehničkoj, materijalnoj i kadrovskoj oskudici, prenosi ovlašćenja vršenja vlasti.

U takvom shvatanju treba tražiti koren antičkoj ustanovi apsolutne očinske vlasti (patria potestas), koja je ocu davala pravo da proda i ubije svoju decu. Jer, kažnjavajući decu, otac to ne čini kao roditelj, već kao lokalni organ vlasti. Kako je moral u antičkim državama bio javna kodifikovana stvar, to je nemoralno ponašanje povlačilo kaznu gubitka građanskih prava. Svakako nije slučajno što su svi revolucionarni režimi, od liberalno-građanskih do komunističkih, koji su propisivali pravila revolucionarnog morala, uvodili revolucionarne replike atinske atimije (kazna lišenja građanskih prava), kao efikasnog sredstva za ekskomunikaciju pojedinca. U uslovima svemoći kolektiva nad pojedincem, lišenje građanskih prava skoro da je bilo jednako smrti, o čemu svedoče sudbine žrtava svih revolucionarnih režima.

Sa hrišćanstvom se Božija sfera, ono što je privatno u čovekovom životu, svi fenomeni u kojima se ispoljava untrašnji čovekov život, kojima se potvrđuje njegova bogolikost – vera, moral, porodični život, odvaja i emancipuje od vlasti Carstva. U Crkvi, koja je Carstvo slobode, formira se čovekov unutrašnji život, dok njegov spoljašnji život nastavlja da uređuje država hrišćanske epohe, kao carstvo nužnosti. Stoga, vizantijska Ekloga, za razliku od zakonodavstava paganskih država starog veka, vaspitanje dece definiše kao porodičnu funkciju, za čije valjano vršenje su podjednako odgovorni kako otac, tako i majka.

Druga jevanđeljska istina koja iscrtava razliku između hrišćanskog i paganskog shvatanja uloge države i prava sadržana je u apostolovim rečima da se Bogu treba većma pokoravati nego ljudima. Time su u poretku hrišćanske deontologije obaveze prema Bogu izdignute iznad obaveza prema ljudima, ili, pravnički rečeno, u slučaju spora između vrednosti Carstva slobode i carstva nužnosti, Crkve i države, hrišćanin treba da slobodom svog unutrašnjeg izbora odlučno stane uz prve.

Čitajući vašu knjigu, npr. delove o oslobađanju iz ropstva, stiče se utisak da je pravoslavna Vizantija u mnogo čemu bila ispred svog vremena u odnosu na „progresivni“ Zapad, koji Veliku povelju sloboda donosi tek 1215. Kako to komentarišete? Zašto smo izgubili svest o sopstvenom dostojanstvu i ulozi u stvaranju moderne civilizacije?

— Dok su Vizantija i države naslednice njene civilizacijske misije čuvale poredak (taksis), u čijem su temelju bile položene Hristove reči da caru treba dati carevo a Bogu Božije, pravoslavni Istok je bio otadžbina prava i ljudske slobode; u meri u kojoj je to moguće „u ovoj dolini plača“, saglasno konzervativno-pravoslavnoj meri unutrašnjeg ljudskog pokajanja i preumljenja, a ne po revolucionarnoj meri evropskih krvavih tekovina, od tridestogodišnjeg rata do Francuske, Oktobarske i drugih revolucija. U poretku država vizantijskog komonvelta Crkva je kroz opštenje sa državom, na dugoj životnoj amplitudi od moći do nemoći, bila odlučni, prirodni branič i zastupnik društva, stečenih prava i sloboda svakog hrišćanina od uzurpacija carske vlasti. Tu i treba tražiti poreklo drevne ustanove crkvenog azila. Osim toga, patrijarh je u trenutku krunisanja cara predstavljao jedinog zakonitog nosioca i zaštitnika pravnog poretka Carstva, koji je od kandidata za carski presto može da zahteva da se privede poštovanju prava, kako su to i činili pojedini patrijarsi. Tako je Jovan I Cimiskija pre stupanja na presto morao da ispuni zahteve patrijarha Polieukta da osudi zaverenike i udalji sa dvora caricu Teofanu. Simfonični odnos između Crkve i države, carstva slobode i carstva nužnosti ogledao se u tome što je vladar aktima vlasti mogao da privede „k poznaniju prava“ osilile jerarhe ili monahe, kako je to činio car Nićifor Foka prema monasima koji su manastirski život bili pretvorili „u praznu komediju koja vređa ime Hristovo“. Usled ovakvog odnosa Crkve i carstva, na pravoslavnom Istoku, posebno u srednjovekovnoj Srbiji i Moskovskom carstvu, inkvizitorske scene predstavljaju retkost. Tekovine koje smatramo liberalnim, kao što su načela zakonitosti i sudske nezavisnosti, važila su u Vizantiji i pre engleskih akata Velike povelje slobode od 1215. i Zakona o prestolonasleđu od 1701. Iz Vizantije su ova načela preneta u Dušanov zakonik i rusko Saborno Uloženije od 1649. Ruska kodifikacija sadrži čitav niz mera kojima se obezbeđuje standard brzog suđenja, za koji se misli da je tvorevina anglosaksonskog prava, kao i odredbe kojima se inkriminišu različiti oblici korupcije u pravosuđu, od kojih su neki i danas primenjivi – kao što je krivično delo namernog odugovlačenja sudskog postupka od strane sudije.

U isto vreme, Zapad je izgubio Crkvu kao prirodnog braniča čovekove slobode, prava i privatnosti, jer su zapadni jerarsi sablažnjeni fenomenom moći i vlasti od Crkve napravili državu Vatikan. Od tog trenutka borba za slobodu se na Zapadu ne vodi više evolutivnim, preobražavajućim putem, već nasiljem kroz čitav niz ratova i sukoba, počev od onih između carstva i papstva, preko sukoba između staleža i monarha i najzad do tridestogodišnjeg rata, čiji su rezultati položeni u zdanje moderne evropske civilizacije. Nizozemska i Francuska revolucija su nastavci spoljnog nasilnog osvajanja slobode na Zapadu, koje je shodno motivima i upotrebljenim sredstvima moralo da stvori još veće carstvo neslobode. Porobljenim ljudima današnjeg posthrišćanskog Zapada nije potreban sukob civilizacija kao tvorevina diskursa moći zapadnih elita, već nelicemerno samopreispitivanje i susret sa slobodom očuvanom u pravoslavnom modelu civilizacije. S toga, pravoslavni moraju da sačuvaju neokrnjenom i neobljutavelom Veru predatu od Otaca, za kojom čeznu svi istinski gladni Slobode.

Posle pada Vizantije, pravoslavni Istok se suočio sa inovernim osvajanjima, duhovnom krizom i materijalno-tehničkim zaostajanjem u odnosu na Zapad. Istok je sablažnjeno bio zagledan u Zapad, koji je ubrzano stvarao efikasnu državu i moćnu ekonomiju, ali mu je iz provincijalnog vidokruga izostajao uvid u moralnu stranu izvora zapadne moći, efikasnosti, prava i slobode. Bez znanja o genezi zapadnog modela države i prava, u čijem temelju leži sukob između vatikanskog pseudosveštenstva i zapadnog pseudocarstva oko nasleđivanja moći rimsko-paganskog imperium-a, narodima pravoslavnog Istoka ostali su nedokučivi uzroci velikih ratova 20. veka čije su najveće žrtve upravo bili oni. Osećajući se kulturno inferiornim, pravoslavni narodi su tokom 19. veka u formi potpune recepcije presađivali zapadne pravne ustanove, ne uzimajući pri tom mentalitetske, kulturološke i istorijske odlike sopstvenih društava. Time se stvarao diskontinuitet u sopstvenom pravnom predanju a, što je još značajnije, rascep u pravnoj svesti naroda. Umesto da pomogne u stvaranju efikasne države, nekritička recepcija je pogodovala mentalitetskom kvarenju naroda, bujanju takvih fenomena kakvi su korupcija, nepotizam, blizikaštvo, partijaštvo, koji su ubice pre svega načela zakonitosti i pravne sigurnosti, a preko njih slobode pojedinca i države.

Na koji način je hrišćanstvo redefinisalo pojam braka? Čitamo neverovatne stvari: da se za početak braka smatrala već veridba, da je žena dobila pravo na razvod i slične podatke. Hrišćanstvo je, pišete, „porodicu zasnovanu na despotskoj očinskoj vlasti, zamenilo porodicom u kojoj njeni članovi iz ljubavi jedni drugima služe“.

— Najpre, cilj hrišćanskog braka nije dobijanje dece, u čemu se iscrpljivao smisao braka kod mnogobožaca, već duhovno sjedinjenje dve ličnosti, muškarca i žene u ljubavi, kako bi se došlo do jevanđeoskog cilja braka – biće dvoje jedno telo. Jer Bog, po učenju Sv. Otaca, ne stvara Evu iz nužde rađanja, već što nije dobro da je čovek sam. Zbog ovakvog visokog cilja koji stoji pred ustanovom braka, mada se brak i u vizantijskoj epohi konstituisao saglasnošću volja supružnika kao i u poznorimskom periodu, on nije raskidiv kao običan ugovor, već samo iz zakonom predviđenih brakorazvodnih uzroka. Tek u hrišćanskom braku supruga stiče jednakopravnost u odnosu na muža, od trenutka zaključenja braka do njegovog eventualnog razvoda. U staroj Atini, koja se smatra carstvom slobode, brak su zaključivali budući mladoženja i ženin staratelj – kirios. Ona nije morala ni da zna da je udata, muževi su testamentom određivali ženi budućeg muža, dok su Sokrat i Perikle to uradili za života. (S tom razlikom, što se kao ostatak paganskih shvatanja i dalje nejednako tretira ženina i muževljeva preljuba kao brakorazvodni uzrok.) U zakonodavstvu hrišćanske Vizantije žena se sa mužem prvi put izjednačava i u roditeljskom pravu. U Eklogi supruga po prvi put u istoriji stiče pravo da u beščednom braku posle smrti muža potražuje deo imovine po osnovu sticanja tokom trajanja bračne zajednice. Starom veku bilo je strano svako izjednačavanje muškog i ženskog dostojanstva i rada. Ovakva promena u pravnom položaju žene dubinski je povezana sa činjenicom, da je žena, čiji položaj i ugled u poslednjoj epohi paganskog Rima, u uslovima socijalnog i moralnog raspada – pao na najniži rang, u hrišćanstvu vaskrsnula u punom sjaju kroz Bogorodičin lik.

U vreme kada su u Evropi gorele lomače inkvizicije, na pravoslavnom Istoku inoverni su imali pravo da slobodno ispovedaju veru. Zašto se to prećutkuje? Pere li Zapad svoju istoriju kada nameće tzv. „toleranciju“? Kako je uopšte funkcionisala verska tolerancija u Moskovskom carstvu?

— Šarolika etnička i religiozna slika koja danas krasi Rusku Federaciju, ali i celokupno evroazijsko prostranstvo na kome se nekada pružala Ruska Carevina, kakva se ne sreće nigde na planeti, sačuvana je zahvaljujući tome što je ove prostore kolonizovala država izgrađena na vizantijskom istinskom imperijalnom modelu. Ruska Carevina, za razliku od SSSR, nije bila država bez duhovnog lika, niti melting pot država kao SAD, već pravoslavno Carstvo, koje je očuvalo kontinuitet svetsko-istorijske misije Carstva pravovernih Romeja. Iako je programski bila pravoslavno Carstvo, ruska država nije progonila inorodne i inoverne stanovnike na kolonizovanim evroazijskim teritorijama. Rušeći Kazanjsko i Astrahansko tatarsko hanstvo, car Ivan Silni (poznatiji kao Grozni) garantovao je poveljama inovernim narodima slobodu veroispovedanja. U predanju Baškira upravo je sačuvan ovakav tolerantan lik prvog ruskog cara. Državotvorna odlučnost i dalekovidost te vatreno ispovedanje pravoslavlja bili su dovoljan razlog da zapadna pseudonauka stvori u vezi sa Ivanom Silnim negativni stereotip. A podaci govore da je, rečju savremenika Jakova Rejtenfelsa, prvi ruski car bio „pokrovitelj stranaca, koje je puštao na dvor, ostavljajući im slobodu veroispovedanja i bogosluženja”.


Jedino što car Ivan Silni nije dozvoljavao, kako je to otvoreno rekao poljskom kralju, da se pod vidom slobode veroispovesti i slobode trgovine, pravoslavnom ruskom državom širi inoverna prozelitska propaganda Vatikana. Ovakva mera između garantovanja slobode veroispovesti i zaštite od prozelitizma vidi se iz čitavog niza zakonskih dokumenata koji su bili doneti u prvoj polovini 17. veka. Tako se čitavim nizom akata zabranjuje nasilno prevođenje inovernih azijskih naroda u pravoslavlje, garantuje se pravo polaganja sudske zakletve po verskom običaju svim etničkim i religioznim skupinama. Tako je malobrojni mnogobožački narod Hanti u 17. veku, u kome Evropom besni verski rat između rimokatolika i protestanata, polagao sudsku zakletvu na krznu medveda. Istovremeno, zabranjivalo se strancima da nose rusku odeću kako bi se sprečila tajna versko-propagandna i politička neprijateljska aktivnost stranaca; zabranjivalo se stranim trgovcima da u svojim domovima drže kao holope i sluge i pravoslavne Ruse, jer su ovakvi holopi padali često u stanje versko-obredne ravnodušnosti, zapostavljajući, kako stoji u jednom ukazu, post i ispovest. Današnja imperijalna etnička i verska šarolikost ruskih državnih struktura, naslanja se na dugu tradiciju uključivanja inovernih i inorodnih u elitu Ruskog Carstva. Tako je, prema nekim istraživanjima, oko 229 plemićkih rodova imalo zapadnoevropsko poreklo, oko 120 tatarskog poreklo, a 36 plemićkih rodova poticalo je od drugih istočnjačkih naroda. Današnje pravne mere koje se u Ruskoj Federaciji preduzimaju na osnovu čl. 69. Ustava RF radi zaštite prava autohtonih malobrojnih naroda Severa, ne predstavljaju incindent u ruskoj pravnoj tradiciji, već nastavak drevne ruske državno-pravne prakse stvaranja uslova za istinsku koegzistenciju različitih naroda i vera u vizantijskom konceptu države. Nasuprot tome, današnji izlivi tolerancije u anglosaksonskim državama prema Indijancima, Aboridžinima i Maorima liče na dželatovo licemerno kupovanje oproštajnica od žrtava smeštenih u muzeje-rezervate drevnih naroda. Kada već govorimo o istorijskim paralelama i toleranciji Zapada, sankcije koje su SAD i EU uvele prema Rusiji, nadovezuju se na staru politiku Zapada da, u momentima kada je ruska država u usponu, spreče njen dalji razvoj i snaženje. Tako je poljski kralj Sigismund II u vreme cara Ivana Silnog tražio od engleske kraljice Elizabete da Rusiji uvede pomorsku trgovinsku blokadu, zato što će Rus, „taj neprijatelj slobode“, mnogo ojačati. Da su na Zapadu sve strukture bile uključene u širenje rusofobije i da su se za njeno širenje tražila različita opravdanja, pokazuje pismo pape Grigorija IX od 1229. episkopu u Rigi da deluje na trgovce da ne posluju sa Rusijom, jer ona sprečava prozelitsku delatnost papskih legata u Finskoj.

U poslednje vreme su aktuelne debate o poseti pape Srbiji, spominje se novi Konkordat, a potpisan je i sporazum o osnivanju rimokatoličkih školskih ustanova na teritoriji Srbije? U radu Sloboda veroispovesti u Kneževini i Kraljevini Srbiji ste pisali o Konkordatu, pa za kraj vas molimo da objasnite odnos Vatikana i Srbije od ponovnog sticanja državne samostalnosti Srbije do danas.

— Delovanje Vatikana u Srbiji oduvek je bilo usmereno ka versko-propagandnim, prozelitskim ciljevima. Od donošenja prvog Srbijinog Zakona o slobodi vere od 1853. godine, papska kurija nije bila zadovoljna time što je mogla da osnuje crkvenu opštinu i da slobodno vrši bogusluženja za malobrojne rimokatolike, većinom nastanjene u Beogradu, već je u ime slobode veroispovesti zahtevala da se zakonom dozvoli prelazak iz pravoslavlja u rimokatolicizam, da se deca iz mešovitih brakova krštavaju kod rimokatoličkih sveštenika, te da za bračne sporove kod mešovitih brakova budu nadležni rimokatolički sveštenici. U konkordat, kao međudržavni ugovor, koji Rimokatoličkoj crkvi obezbeđuje pravno privilegovani status, trebalo je na zaobilazan način ugraditi sve navedene prozelitske mere. Da je reč o jedinstvenoj papskoj politici prema pravoslavnom Istoku, kao terra misionis-u, pokazuju zahtevi Vatikana koje je u navodne slobode veroispovesti ispostavljao ruskoj državi u 17. veku. Vatikan nije bio zadovoljan time što je rimokatolicima dozvoljavano da svoje bogoslužbene obrede vrše u posebnim kućama, sa sveštenicma koji su slobodno dolazili u Moskovsko carstvo, već su, nezavisno od izrazite malobrojnosti i neautohtonosti svoj pastve, tražili javna bogosluženja, litije i verske škole. Jedna jezuitska škola radila je u Moskvi sve do 1691. godine, kada je na zahtev patrijarha ruska vlast ukinula, jer je svoju versku propagandu uspešno širila među decom najuticajnijih bojara. Sapienti sat – pametnom dosta!

Izvor: Novi Standard