Sopoćani: srbski manastir najveći domet vizantijske umetnosti

Manastir Sopoćani, zadužbina Uroša I, jedan je od bisera Raške oblasti i čitave Srbije.

Kada je srbski kralj Uroš Prvi sredinom XIII veka tražio pogodno mesto na kome bi sebi i svom narodu sagradio bogomolju, odabrao je jednu pitomu planinsku padinu na samom izvoru (sopotu) reke Raške. Nedaleko od današnjeg Novog Pazara, a u neposrednoj blizini Starog Rasa, tadašnje prestonice srpske države.

U staroslovenskom jeziku reč sopot značila je izvor. Pa kako je na samom izvorištu Raške podignut novi manastir, narod ovog kraja dao mu je ime Sopoćani. Manastirski hram je, inače, posvećen imenu Svete Trojice. U njemu je kralj Uroš sahranjen, takođe i njegova majka Ana, kao i sveti Joanikije I - četvrti arhiepiskop posle svetoga Save.

Za njega otac Sergije, protosinđel i duhovnik u sopoćanskom manastiru, kaže da je bio nerazdvojni prijatelj i saradnik kralju Urošu pri podizanju ovog hrama.Sopoćanski hram spada u grupu srednjovekovnih manastira raške škole umetnosti. Zidan je sa svim karakteristikama i odlikama vizantijsko-raškog stila: upisani krst, polukružna oltarska apsida, masivna kupola, visoki zvonik na zapadnoj strani itd. 

Veličina i značaj

Veličina i značaj ovog manastira, kažu stručnjaci, ogleda se u njegovoj arhitekturi, a još više u njegovim predivnim freskama koje su poznate i cenjene širom sveta. Umetnici koji su oslikavali te freske našim savremenicima su još nepoznati, ali se pretpostavlja da su ih stvarali najbolji majstori iz vizantijsko-komninske škole zidnog slikarstva u Carigradu.

Među mnoštvom naslikanih kompozicija, portreta i različitih motiva, koji se odlikuju lepotom boja, skladnošću i snagom likova, kao posebno vredne izdvajaju se freske u centralnom delu hrama. Tako se kompozicija Uspenija presvete Bogorodice svrstava u najveće domete ne samo srpske i vizantijske, već srednjovekovne umetnosti uopšte.

Uz ova remek-dela srbskog srednjovekovnog slikarstva, punu pažnju, naravno, zaslužuju stari neimari, protomajstori manastirskog zdanja, kao i sam ktitor, osnivač manastira. Pošto se u vladarskoj dinastiji Nemanjića neka imena ponavljaju, podsetićemo da je kralj Uroš Prvi (1243-1276) daleki predak cara Uroša (1355-1371). Sin je Stefana Prvovenčanog i unuk Nemanjin.

Uroševi sinovi - Dragutin i Milutin - tako|e su bili kraljevi i za svog života podigli su mnoge crkve i manastire širom Srbije, sve do Jerusalima i Carigrada.

Restauracija manastira

Iako decenijama ugrožavane vodom, vlagom, mrazom i razornim djelovanjem leda u zimskom periodu, sopoćanske freske su odolevale tim razornim uticajima zahvaljujući prvenstveno kvalitetu njihove izrade. Na inicijativu kralja Aleksandra I Karađorđevića, tokom 1927. i 1928. godine organizovana je celovita obnova manastirskog kompleksa.

U Sopoćane su dovedeni najbolji majstori, arhitekte, slikari-konzervatori i drugi stručnjaci. Međutim, samo 13-14 godina kasnije, tokom Drugog svetskog rata, vandali su ponovo rušili i palili Sopoćane.

Otac Sergije naglašava da im ni to nije bilo dovoljno, pa su ,,ovaj Božiji hram neprijatelji krsta jedno vreme bili pretvorili u konjušnicu. Monahinje koje su tu živele morale su da beže, a neke su i postradale"...

Devastacija učinjena tokom rata otklonjena je ponovnim restauratorskim radovima,započetim 1948. godine i nastavljenim u kraćim ili dužim razdobljima kasnije.To je doprinelo da se arhitektura Sopoćana konsoliduje na način i u obliku kakav je bio i pre sedam i po vekova.

Godine 1996. u Sopoćanima je obovljen monaški život. Hram posvećen Svetoj trojici proglašen je ,,muškim opštežiteljnim manastirom" sa posebnim duhovno-misionarskim značajem. Danas njegovo bratstvo broji 25 članova (monaha). U hramu se svakodnevno služi liturgija i obavljaju druge propisane  monaške aktivnosti.

Tokom čitave godine Sopoćane pohodi veliki broj  poklonika krsta Hristovog učenja, kao i mnoštvo turista i putnika-namernika sa raznih strana. Dolaze ovde, na samo izvorište Raške, da neposredno vide i upoznaju remek-dela srpske kulture i umetnosti, nastalih u srednjem veku.

Freske

Osnovnu vrednost Sopoćana predstavljaju freske. One su vrhunac srbskog srednjovekovnog slikarstva, a po mišljenju mnogih stručnjaka, i vrhunac vizantijskog slikarstva uopšte.

Nakon uspešne prezentacije sopoćanskih fresaka u Parizu 1961. godine, istaknuti francuski istoričar umetnosti Eli For napisao je da freske u Sopoćanima, gledano sa stanovišta njihovog kvaliteta, treba smatrati kao ravne helenskim delima iz vremena koje je prethodilo Fidiji i da ih, po svojim duhovnim svojstvima, čak i nadmašuju.

Te freske su ravne najvećim nadahnućima Duča  i Đota, a možda ih i prevazilaze, jer imaju u sebi više širine, težine i dostojanstva..." Tako laskave ocene o Sopoćanima iskazivali su ugledni poznavaoci likovne umetnosti u više navrata.