PUTEVIMA NAŠE PROŠLOSTI (2) - KNEZ NIKOLA VASOJEVIĆ (1797–1844)

 

                                  

 

Konačno, u prvoj polovini XIX vijeka sazreli su uslovi definitivnog oslobođenja Srbije i njenog razgraničenja sa Turskom. U taj složeni posao sa Portom knez Miloš Obrenović je preko svog sekretara Dimitrija Davidovića aktivno uključio od ranije poznatog srpakog patriotu i dobročinitelja kneza Nikolu Vasojevića. Tako je u februaru 1830. 

   Radomir P. Guberinić       godine formirana međunarodna komisija za pomenuto 

 razgraničenje Srbije sa Turskom. Komisija je počela sa radom u martu 1830. godine, da bi konačno i uspješno taj posao dovršila krajem 1831. godine. Knez Nikola Vasojević je, ''koe po sobstvenoj želji rodu i otačestvu svome polzovati, a koe i po predloženiu ondašnjeg ruskog poslanika u Carigradu G. Ribopjera, pošlju ga (desivši se deputati srbski u Carigradu) sa sekretarom knjaževskim Dimitrijem Davidovićem u Srbiju, da tamo kao inžinirski oficir i kao čovek voeni važestva pri opredeleniu granica srbski učestvuje''. Zbog ličnog poznanstva sa članovima te komisije i snažnog uticaja na njih sa svoje visoke stručnosti i obrazovanja, korist od Vasojevićevog učešća u radu komisije je bila nenadoknadiva. 

 

 

Imajući potrebu za takvim stručnjakom, a imajući u vidu njegov  doprinos u radu pomenute komisije, kao i njegovu bezgraničnu ljubav prema svome otačestvu knjaz Miloš Obrenović ponudi kneza Nikolu Vasojevića da ostane u službi Knjaževine Srbije, što Vasojević, nakon dobijene saglasnosti ruske vlade i prihvati.  Prvi njegov zadatak je bio da izradi kartu novo-razgraničene i znatno proširene Knjaževine Srbije. Knez Vasojević je taj zadatak, na veliko zadovoljstvo knjaza Miloša, obavio brzo i kvalitetno. No, budući velikog duhovnog potencijala, a ipak ne shvatajući dovoljno slabe ekonomske mogućnosti zaostale i dugo pljačkane Srbije, knez  Vasojević je, kao glavni inženjer Knjaževine, izlazio sa krupnim i tada teško ostvarljivim investicionim projektima čije su predračunske vrijednostima knjaza  Miloša  Obrenovića žestoko uznemiravale. Naročito ga je uplašio predlog za izgradnju modernog magistralnog puta Beograd-Bar, koji je pored visoke cijene još morao ići preko turskih teritorija. ''Ovdje ga pak loša sreća posluži, erbo knjaz Miloš, neuvažavajući revnost i sposobnost njegovu, odbie ga s ovim riječima: Ja oću i želim da moj inžinir umie i svinje pasti i planove činiti. Odgovor ovaj takoe silno na rodoljubivu dušu Vasojevića dejstvovao, da se on sad reši i kod neprijatelja srbski svojima vežestvima dostojno uhleblenije potražiti''. Ovaj nesporazum je bio tako težak da su sva nastojanja knjažnjvskog sekretara i iskrenog Vasojevićevog prijatelja Dimitrija Davidovića ostala bezuspješna, utoliko više što je knjaz Miloš po nekim svojim procjenama u obrazovanog kneza Vasojevića vidio kad-tad sigurnog rivala, i smatrao je da ga se što prije treba otarasiti. 

 

 

Znajući za visoko obrazovanje i vanrednu nadarenost kneza Nikole Vasojevića i za njegov nesporazum sa knezom Milošem, carigradska vlada mu je ponudila službu kao šefu inžinjerijske službe u turskoj vojsci. Pošto se knez Vasojević opirao takvoj ponudi, noseći se mišlju da se ponovo vrati u Rusiju, Turci ga na svaki način riješe pridobiti, i ponude mu položaj general-kvartermajstera svih suvoputnih turskih trupa u Evropi. ''On ode u Carigrad, gdi ga Turci, dostojne njegove otlične sposobnosti ceneći, u voenu službu prime. Sedam, dakle, godina služio e sultana Mahmuda II, i bio e general  kvartermajster pri svim turskim suvoputnim vojskama''. U svojstvu visokog vojnog stručnjaka, knez Vasojević je proputovao kroz mnoge krajeve. ''Sedam godina služeći u turskom vojinstvu kao general kvater-majster, imao sam slučaj i ne hoteći svu Tursku u nakrst obići'', piše knez Vasojević Đorđu Mušickom.

 

 

Godine 1835. knez Vasojević je u obilasku Skadra i Skadarskog pašaluka, iste godine iz Skadra dolazi na Cetinje da se upozna sa Njegošem i obiđe zavičaj. 24.novembra te godine Njegoš mu na osnovu Povelje koju je našao u arhivi Cetinjskog manastira, izdaje uvjerenje kojim se dokazuje njegovo plemićko porijeklo. Uvjerenje glasi: ''Mi Petar Petrović Njegoš, po milosti božjoj pravoslavni vladar, gospodar Crne Gore i Brda, ...svakom činu u svakoj sobi u svakom staležu neka bude znano, da se prema istraživanjima, koja smo činili, našla Povelja u našoj arhivi, iz koje se može vidjeti, da naš zemljak knez Nikola, sin kneza Mihaila, sina knjaza Radonjića Zahumskog, od starosrbskih kneževa potiče, koji su u zahumlju (Gornja Crna Gora) vladali i to od velikodostojnika kneza Radonje Humljanina, kojega je u to dostojanstvo uzvisio kralj i potonji car Srbije Stefan Dušan Nemanjić u godini 1346. I da njihovo poreklo i potomstvo i nadalje od kolena do kolena u ovom dostojanstvu ima da ostane  i da ovo od svih najviših velikodostojnika i kneževa srbskih ima da bude potvrđeno. Poslije sloma carstva srbskog ista porodica izmakla se ispred velikog  tlačenja  turskog i življaše u Brdima vasojevičkim u Plavu, u Gusinju, do godine 1803. i sledstveno potiču knez Nikolaj Mihajlović, njegova supruga knjaginja Anastasija Ivanovna i njihovi sinovi Svetislav Nikolajević i njihova kći knjeginja  Elisaveta Nikolajevna i njihovo cijelo potomstvo iz plemenitog kneževa roda, jesu pravi kneževi. Grb Knjaževstva (Vasojevića) Zahumskog sastoji se iz srpske krune pod kojom je krvavo polje predstvavljeno , na kome je jedna gola ruka, go mač držeći, predstavljena. Na obema stranama je Mjesec sa zvijezdom Danicom. U overu ovog originala Knjažestva Zahumskog potkrepili smo našim potpisom i pečatom. Učinjeno u Bogom štićenoj Crnoj Gori i prestolnici Cetnju, u godini 1835.novembra 24. (m.p.) Petar Petrović knjaz Njegoš pravoslavni vladar i gospodar Crne Gore i Brda“. Ovo uvjerenje je nakon sravnjenja prevedeno na francuskom, i na kraju uvjerenja piše:“(Iz slovenskog originala na francuski prevedeno i overeno u gradu Beogradu od strane francuskog konzula A.M. Kodrie. Grad Beograd 13.januara 1840.u Knjaževstvu srbskome)“

 

 

 

Dr LJ.Durković kaže da ovo pravo crnogorskog vladike da izdaje uvjerenja o plemićkom porijeklu proističe iz naslednog prava te vrste koje je imao srbski patrijarh J. Rajić. Koliko je snažan utisak knez Vasojević učinio na Njegoša govori i to što mu je za uspomenu poklonio vječiti Orfelinov kalendar, i na istom spjevao mu pohvalnu pjesmu, koja glasi: 

Te, 1835. godine, knez Nikola Vasojević je u Skadru obavio i neke važne diplomatske poslove za Njegoša i Crnu Goru, o kojima će biti riječi kasnije. Iste godine knez Vasojević piše Njegošu:

„Vaše visoko preosveštenstvo!

Otpravljajući čovjeka put Skadra sinoć, imao sam čast moliti Vas, da biste mi odložili soldata Vašeg za prepisati mi čtogod, hvala Vam, Vi ste mi obećali, no želim veoma da je vaše obeštanije ostalo sujetno. Ja soldata nijesam mogao imati, toliko vremena bio je praćan, a sada, kad sam Vas molio ja, našli su mu posla. Dovodeći ovu bezdjelicu do Vašeg svjedenija, ja ne mogu nego samo zavaliti Vam u isto vrijeme složiti, da ja i moja mala prozba na radu s prostim ljudima sujetna ostala. S visokim mojim pročitanijem, celujući Vašu svetu desnicu, imam čest biti ves Vaš. Milostivjejši Gosudar sluga ponizni knez Vasojević“.

 

 

 

Knez Vasojević 16. juna slijedeće godine 1836. godine iz Bitolja, piše knjazu Milošu Obrenoviću. U tome pismu kaže da se ''usudio javiti posle tolikoga vremena, kako bi ponudio svoju uslugu'' ako mu treba. Dalje napominje da  je glavni inženjer u rumeliskoj vojsci, da je 1835. godine bio u Skadru, te da mu je u Turskoj dobro i da je svojim stanjem zadovoljan, ali ističe da je spreman da se sa svojijem sposobnostima stavi u službu otadžbine, samo kada mu knjaz ''javno ili tajno'' poruči. Ne raspolaže se sa odgovorom knjaza Miloša, ali je lako pretpostaviti da ga nije ni bilo, jer knjaz Miloš nije želio Vasojevićev povratak u Srbiju. Knez Vasojević je, međutim, čvrsto riješio prekinuti sa službom u turskoj armiji. Godine 1837. dakle, posledenje godine službovanja kod Turaka, nalazio se u Prevezi gdje je radio kao ''general kvartirmajster sviju u Evropi turskije dejstvujuščije sila''. Tu je ostao do 17. septembra 1837. godine, kada će preko Carigrada i Pariza tajno poći u Englesku po dogovoru sa Hodžesom, i neposredno sa engleskim kraljem stupiti u pregovore oko njegovog stupanja u englesku diplomatsku službu.

 

U SLUŽBI KRALJEVINE ENGLESKE

 

Engleski kralj je 30. januara 1837. godine potpisao dekret, kojim postavlja Hodžesa za generalnog konzula u Knjaževini Srbiji. Pukovnik Hodžes je stigao u Beograd 2. maja iste godine. Jurisdikcija Hodžesovog konzulata protezala se na Srbiju, Bosnu, Albaniju i Bugarsku, s tim da se u tim provincijama postave vicekonzuli. Ot kada se Engleska počinje interesovati stanjem u srbskim zemljama pod Turcima. Zato engleski ambasador u Carigradu lord Ponsonbi imenuje kneza Nikolu Vasojevića za vice-konzula za provincije:Bosnu, Hercegovinu i Albaniju, sa sjedištem konzulata u Novom Pazaru. Marta 1838. godine knez Vasojević dolazi u Vasojeviće u vezi sa poslovima oko osamostaljivanja Holmije (Vasojevića), a zatim preko Skadra stiže na Cetinje, gdje je zbog bolesti ostao nešto duže. Budući obaviješten o Vasojevićkom radu na formiranju i treće srpske države na Balkanu, zvane Holmije (Vasojevići), Njegoš nije bio oduševljen njegovim dolaskom na Cetinje, naročito kao što engleski konzul ide preko Crne Gore, što se vidi i iz Njegoševog pisma ruskom konzulu Gagiću u Dubrovniku, koje glasi: ''Ima nekoliko dana da je ovdje došao knez Nikolaj Vasojević, inače Radonjić, koji je rodom Crnogorac iz plemena Vasojevića. On se vaspitavao u Rusiji, gdje je neko vrijeme služio kao inžinir, pa je poslije stupio u tursku službu, takođe kao inžinir. Kada je ono 1835.godine Rumeli Valis bio s vojskom u Albaniji, onda je on dolazio ovamo da vidi svoje otačestvo i da mene posjeti. Sad se nalazi u engleskoj službi u zvanju vicekonzula, koji je opredijeljen u Novi Pazar i svratio se ovdje iz Skadra, otkuda ide u Bosnu, da se predstavi bosanskom veziru i donio mi je pismo od engleskog konzula iz Preveze, Sundersa, koji mi ga preporučuje za rukopomoć da pođe kroz Crnu Goru, predstavljajući mu opasnost tog njegovog puta od bosanskih Turaka, koji pitaju nenavist k Crnogorcima, no on je ostao ne pokolebim u svome namjerenjiju i koji dan poći će odavle put Bosne dok se malo oporavi, zašto se sada nalazi slaba zdravlja. Pravo kazati ovo njegovo putovanje Hasan-paši, guvernatoru skadarskome, da bih ja rad da utvrdimo mir među Crnom Gorom i Albanijom, i on mi je odgovorio da će sada poći u Mostar k Rumeli Valisu, pa kad se otuda vrati, da će onda sa mnom sastati se i mir učiniti''. S obzirom na svršetak ovog pisma, nije bilo s gore pogledati i pismo u originalu, a naročito zbog dobro vidljive neosnovane netrpeljivosti člankopisca prema knezu Nikoli Vasojeviću. Njegoš je u ranijim susretima i prepisci  molio kneza Vasojevića pa posreduje kod skadarskog paše u cilju uspostavljanja pograničnog mira kojeg  tamo skoro nikad nije bilo. Knez Vasojević je svojim autoritetom zaista uticao na skadarski paša i sam u svom pismu Njegošu izađe s predlogom da se utvrdi mir među Crnom Gorom i Albanijom, da bi se venjć jednom prestala ''prolijevati krv po granicama''. Pismo je bilo prijateljski napisano, i Njegoš poziva skadarskog guvernatora Ferik-Hasan pašu da dođe u Crnu Goru kako bi se lično o uslovima mira dogovorili, napominjući da je pašino pismo primio preko dal.R Console disua maestra Regina di Novi Pazar principe Vasoevich (kneza Nikole Vasojevića). No, kako je u međuvremenu došlo do sukoba Crnogoraca sa Austrijancima na Paštrovskoj Gori, Hasan-paša nudi pomoć Njegošu protiv Austrije, ali mu poručuje da se mane brinuti za Crmnicu, ''jer je Crmnica turska zemlja''. Njegoš je na takvo Hasan-pašino djelo energično reagovao, opominjući ga u odgovoru da se ne miješa ''u tuđe poslove''. Pismo glasi: ''Primio sam Vaše pismo, koje me veoma udivljava, videći da se mećete u tuđe poslove. Što je Vama stalo do nas i do primoraca, ili mi naše granice podijelili ili ne, to je Vama stvar sasvijem tuđa, po kojoj se pokazujete, da ne poznajete svoju dužnost. Što kažete da Crmnica prinadleži Vama, onda, istina, da je prinadležila u staro vrijeme Vama, kao što je negde Vama prinadležila Albanija i gotovo sva druga evropejska Turska. Ako je ova uvreda, koju meni nanosite u Vašem pismu,iz Vaše glave,to je znak da dobro ne znate kako stvari stoje, ako li je iz čije druge glave, to onaj koji Vas je ovo učio, da mi ovako pišete,nije Vaš prijatelj, jer se s Vama ruga i smije. Ovo Vaše pismo drugojačiji odgovor ne ište, no ja želeći biti s Vama, kao zabitom, u prijateljstvu, udaljavam se od svijah nelijepih stvari, koje bi Vas mogle uvrijediti''. Tako je, pored svih zalaganja da se tursko-crnogorski odnosi poboljšaju, ostalo sve po starom. Knez Nikola Vasojević je sa Cetinja, preko Nikšića, Mostara, Travnika i Sarajeva krajem marta iste godine stigao u Novi Pazar. U Novom Pazaru ga je čekalo dosta posla:oko konačnog završetka zgrade za konzulat, oko priprema za otvaranje srpske škole čiji je rad predviđen u dijelu zgrade konzulata, oko kontakta sa dečanskom kaluđerskom bratijom u vezi sa planiranim ustankom u Kosovu i Metohiji i drugo. Zadatke i planove je sebi postavljao prema kapacitetu svoje ličnosti. 

 

 

U maju 1838. godine knez Vasojević je ponovo u Skadru, kod skadarskog gubernatora Ferik-Hasan-paše. Iz Skadra se javio Njegošu izvještavajući ga da je kod skadarskog paše obavio sve kako mu je bilo preporučeno, ali da je paša žestoko ljut zbog sadržaja Njegoševog pisma (za koje Vasojević do tog momenta nije znao), naglašavajući da je i on bio posramljen takvim pismom. Pismo kneza Nikole Vasojevića u cjelosti glasi: ''Vaše visokopreosvjetačenstvo milostiviješi Gosudar! Dugo, no srećeno okončavši moje trudnoje putešestvije su ovo nekoliko riječi, cjelujući Vašu svetu i arhipatirsku desnicu, imam čest javiti Vam, da sa častljivo došao u Skadar i ovije dana, ako Bog dadne i sreća me pomogne i posluži mislim da se sa svom familijom uputim k Novom Pazaru. Ne primajući usobraženije Vaše družesko k meni raspoloženije u Vašu svijetu sružbu i ljubav, mislim da nije pravo ostaviti Vas, ne rekši Vam ni zbogom ostajte... Otacsveti , ja vidim, da Vam političeske sveze i vidi Vaši ne dozvoljavaju ljubiti me, no prizivajuću Boga svidjeteljem moje iskrenosti i predstavljajući vremenu na opravdanje, potomstvu na rasuždenije, ja ne mogu nego zahvaliti Vam na Vaš hleb i sol, i na Vaše gostoprimstvo i uvjeriti Vas, da sam Vam zaista iskreno i dušom i srcem predan bio i kao sotočestvenik, da sam bio gotov Vas i otečestva radi svim požertvovati... no po vidimomu čini se da je moja, ne licemjerna revnost i čistosredačnija moja predanost k Vam u zlu stranu prinjata. Le Dieu, le temps e la posterite sernot les temoin..., no kasno. Nije od potrebe opisivati Vam moje veoma i sverhu svakog čajanija srećno puitešestvije: Nikšiči, Ali-Paša Rizvanbegović i Vezir bosanski Vedžid paša dokačili su da umiju podržavati svome caru...u Nikšiću, u Mostaru, u Travniku, u Sarajevu i u Novom Pazaru Turci i rišćani na nekoliko sahata izlazili su predame na sretenije. Ali-paša Rizvanbegović (Stolčić) i Vedžid-paša šiljali su mi svoje binjiš-atove i po pedeset kavaza na sretenije, i od ovih ljudi dobio sam jednog veoma dobrog ata i veoma dobrog konja-jednom rečju još do danas tako kao ja niko nije drugi od hristjana primjen bio Turkami. Sve ono, što ste mi preporučili bili da Vam svršim kod Hasan-paše, svršio sam bio, tj.dvije stvari, prvo i proče i Hasan-paša kao vojeni čovjek, pomagajući se na moje uvjerenije i na moju preporuku i ne vidjevši Vas, duševno Vam je bio predan i bio se i riješio i posljednju kap krvi s vami popola dijeliti, on je imao na vas veliku nadeždu  i uvijek se s vami hvalio i vas prepoznosio i za znak njegove k vama predanosti, čujući da su Njemci napali na vas i da ste bili u nuždi poslao vam je na pomoć Amzagu  su nekoliko stotina vojske, su nekoliko topova, pra i svega i s gotovošću i s cijelom armijom poderžati Vas.  Čitao sam njegovo (černovoje) pismo k Vašemu visokopreošvješčenstvu i samo u onom našao sam pogrešku, ne u smislu i namjerenjiju, no jedinstvu i izraženjiju mislej.  J azaista znam i mogu Vam se poručiti, da Turska danaske Černu-Goru ne rasmatra kao prije, svoju, no njena današnja polza trebuje da mi suščestvujemo. Vaše, pak ,pismo i otgovor Vaš njemu posramili su me i opečalili. Potrebno je bilo uzeti vreme kako je, i ljude kakvi su, velim pismo me je Vaše veoma opečalilo i učinilo mi uje, da sam se veoma pokajao. Hasan-paša, polučuvši Vaše pismo, s gordošću hvaleći se se reče prevodčiku: ''Evo pismo ot vašeg prijatelja, daj da vidimo što nam piše naš novi prijatelj''. On je pače bio gotov i u novcu pomoći Vam u slučaju nužde. No, o!, koliko se posramio samog sebe videći se gorko prevaren. Zaista i ja sam od sramote jučer nisam ga mogao čitati.Visokopreosvjaščenjejši arhipastiru naš i mili i dragi sootečestveniče! Ljubeći otečestvo, ljubeći i vas ja sam moj dug učinio (za koji bi Sv.Petar skupo platio) no, kad ili niste umjeli, ili niste htjeli vospolzovati se, nije moja krivica i nemojte te mene u posljedstviju vremena kriviti,- ako sam Vam bio licemjeran  ili  koristoljubiv neka me Bog ubije.-sve znam i sve mi je poznato-i kao sin otečestva  duševno žalim o obštej našej nesreći. Doći će vreme, kad ćete se spomenuti mojih sovjetov, no biće kasno. Visokopreosveščenjejši! Izvinite mnje velikodušno za moje prostodušje i otkrovenost, ljubav moja k otečestvu i predanosti koja k Vašej svetoj i ljubeznoj osobi sut pričini semu. Ja, supruga moja i djeti moji cjelujem tisjačekratno Vašu svjatuju desnicu i prosim Vašego svjatoga blagoslova. S mojim glubokim pročitanijem i predanostiju ja imam čast imenovati se Vašega visokopreosvješčestva milostivjejši Gosudar, Visokopreosvješčenjejši arhipastir. U Skadru pokornjejši sluga i prijatelj iskreni    22.maja 1838.ljeta. Knez Nikolaj  Vasoevič. (21.maja stigao sam u Skadar)''

Knez Nikola Vasojević se ovog ljeta nepredviđeno dugo zadržao u Skadru. On u ovom pismu izvještava Njegoša da je izvršio sve što mu je bilo preporučeno, ''tj. Dvije stvari p(rvo) i p(roče)''. Ovo proče, tj. Drugo, odnosilo se na kneževu obavezu da se kod komadanta austriskih snaga u Kotoru, Karačija, zauzme u vezi sa sukobom Crnogoraca s Australijancima u Boki. On je po tom pitanju išao lično komdantu u Kotor i obavio povoljne razgovore u korist Crne Gore. Pored izloženog, knez Nikola je putovao i u Vasojeviće u vezi sa ustrojstvom knjaževine Holmije (Vasojevića), kao i radi iznalaženja određenog broja momaka za upis u novopazarsku srpsku školu koju će toga ljeta otvoriti u Novom Pazaru. Putovanje u Vasojeviće je ovoga puta, izgleda, bilo tajno. Tako dugo bavljenje kneza Vasojevića u Skadru i u Vasojevićima, izazvalo je u javnosti različite komentare. Jedni su mislili da je sa konzulatom premješten iz Novog Pazaru u Cetinje, jer se znalo da je ranije bio u dobrim odnosima sa Njegošem. Drugi su pretpostavljali da su se Engleska i Francuska zainteresovale za Crnu Goru. Treću su, opet, izgleda saznali da je tajno dolazio u Vasojeviće kao vasojevički knez“jer je najviše boravio u Vasojevićima, gdje je bio tri puta“, i da je tamo sređivao neke poslove oko formiranja knjaževine Holmije(Vasojevića). Sve je to uslovilo da je austrijaska vlada izjavila da Vasojevića treba smatrati kao strano lice, konzula koga je i Porta priznala.

                                              Izvodi iz knjige Radomira P. Guberinića ''Knez Nikola 

                                                       Vasojević'', izdavač ''Stupovi'', Andrijevica, 1997.                               

 

Nastaviće se ...