Saopštenje za javnost SKID Knez Nikola Vasojević

             Mi istoričari okupljeni u Srbsko-istorijsko kulturno društvo ''Nikola Vasojević'' –Berane smo na  Vidovdan 2012.godine zarad istorijske istine pokrenuli časopis za književnost, istoriju i kulturu koji izlazi na srbskom jeziku i na ćiriličnom pismu- ''Glas Holmije'', koji do sada izašao u 13.brojeva. Cilj nam  je da rasvjetljavamo mnoge neistine i falsifikate koji su prisutni danas u Crnoj Gori, s toga smo se i danas sastali na ovaj veliki istorijski datum 26. Novembra kada je 1918. Velika Narodna Skupština Srbskog Naroda u Crnoj Gori u Podgorici donijela istorijske odluke, na Drugoj redovnoj sednici 13./26. novembra, usvojila  tekst Odluka, koji su potpisali 160 poslanika. Vasojeviće su tada predstavljali 32 poslanika. Odluke su:

1.Da se kralj Nikola I Petrović - Njegoš i njegova dinastija zbaci sa crnogorskog prijestola.

2.Da se Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu jedinu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjene stupe u zajedničku Otadžbinu našeg troimenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca.

3.Da se izabere Izvršni narodni odbor od 5 lica, koji će rukovoditi poslovima, dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne privede kraju.

4.Da se o ovoj skupštinskoj odluci izvijesti bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, Vlada Kraljevine Srbije, prijateljske Sporazumne sile i sve neutralne države.

 

Na četvrtoj sednici (28. novembra) je izabran Izvršno odbor.

Na petoj sednici (29. novembra) skupština je odlučila:

1.Da se pokretna i nepokretna imovina bivšeg kralja Nikole Petrovića Njegoša i njegove dinastije, u Crnoj Gori konfiskuje u ime naroda.

2.Da se za svagda zabrani ulazak u našu zemlju pređašnjem kralju Nikoli Petroviću Njegošu, a tako i svim članovima njegove dinastije.

Centralni izvršni odbor je, na sjednici u Beranama 25. oktobra/7. novembra 1918. godine, propisao Pravila za biranje narodnih poslanika za Veliku narodnu skupštinu. Proglas o raspisivanju izbora i Pravila za biranje narodnih poslanika za Veliku narodnu skupštinu, poslati su iz Berana 27. oktobra okružnim načelnicima u Crnoj Gori, s nalogom da se organizuju izbori po kapetanijama, varoškim opštinama i srezovima. Za održavanje zborova i izbor povjerenika dat je rok od sedam dana, dok je u nekim mjestima, poput  Cetinja, za te poslove preostalo tek tri dana. Čitavim izbornim procesom rukovodio je Centralni izvršni odbor preko svojih povjerenika i izaslanika koji su sazivali zborove i sjednice i utvrđivali rezultate izbora.

Izbori za ovu Skupštinu, koja je poznata i pod imenom "Podgorička skupština", održani su 19. novembra 1918, na teritoriji Crne Gore u granicama do početka Prvog svjetskog rata. Svaka je kapetanija birala po dva, a u krajevima oslobođenim u toku Prvog balkanskog rata svaki srez je birao po tri poslanika. Gradovi sa manje od 5000 stanovnika su birali po jednog poslanika, a oni sa više od 5000 po dva poslanika. Biralo se javnim i posrednim glasanjem, na taj način što bi svaka kapetanija na javnim zborovima izabrala 10 povjerenika, srezovi po 15 i varoške opštine po 5, odnosno 10 povjerenika. Povjerenici iz okruga su na zajedničkoj sjednici poimeničnim glasanjem izabrali poslanike za okrug. Ovjereni zapisnici o izboru povjerenika i poslanika dostavljeni su Skupštini u Podgorici.

Pripreme za početak rada skupštine objeležila su dva suprotna mišljenja o načinu ujedinjenja Crne Gore i Srbije. Skupština je zasijedala od 24. do 29. novembra 1918. godine. Od dvije prethodne i pet redovnih zasijedanja, najznačajnija je druga redovna sjednica od 26. novembra na kojoj su donesene istorijske odluke o ujedinjenju naroda Kraljevine Crne Gore i Kraljevine Srbije, kao i odluka o detronizaciji dinastije Petrovića.

Skupština je otpočela sa radom 24.11. u zgradi Duvanskog monopola i na prvom zasijedanju izabrani su tajnim glasanjem organi skupštine (predsjednik Savo Cerović, potpredsjednici Lazar Damjanović i Savo Fatić i sekretari).

Dvije prethodne sjednice ove skupštine održane su 24. i 25. novembra 1918. i na njima su tajnim glasanjem izabrani predsjednik, potpredsjednici i sekretari Skupštine. Na sjednici od 25. novembra poslanici su položili zakletvu. Istoga dana je održana i prva redovna sjednica Podgoričke skupštine, a na dnevnom redu je bilo ujedinjenje Srbije i Crne Gore. Sjutradan ujutru, 26. novembra 1918. Podgorica je bila prepuna svijeta koji je očekivao konačnu odluku o ujedinjenju dvije srpske države, Srbije i Crne Gore, čime bi počeo da se ispunjava vjekovni san predaka o ujedinjenju svih Srba u jednu državu. Toga dana je "Velika Narodna Skupština Srbskog Naroda u Crnoj Gori" jednoglasno donijela odluku o ujedinjenju Srbije i Crne Gore.

U odluci Podgoričke skupštine između ostalog je naglašeno: "Srbski narod u Crnoj Gori jedne je krvi, jezika i težnje, jedne vjere i običaja s narodom koji živi u Srbiji i drugim srbskim krajevima; zajednička im je slavna prošlost, kojom se oduševljavaju, zajednički ideali, zajednički narodni junaci, zajednička patnja, zajedničko sve što jedan narod čini narodom..." , a potom su iznešene i konkretne odluke da se kralj Nikola Petrović i njegova dinastija zbace sa crnogorskog prestola; da se Crna Gora ujedini sa Srbijom u jednu državu pod dinastijom Karađorđevića i potom stupi u zajedničku državu Srba, Hrvata i Slovenaca; da se izabere Izvršni narodni odbor od 5 lica koji će rukovoditi poslovima dok se ujedinjenje Crne Gore i Srbije ne privede kraju; i da se o ovoj odluci obavijeste bivši kralj Nikola, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske Sporazumne sile i neutralne države.

Ovim je činom nastavljeno dan prije započeto ujedinjavanje Srba, kada je Velika narodna skupština u Novom Sadu izglasala prisajedinjenje Srbiji. Isti su primjer slijedile i lokalne skupštine u Bosni i Hercegovini. Ovim su odlukama ispunjeni vjekovni narodni ideali.

Poslednji put Velika narodna skupština se sastala, na zahtev vlade iz Beograda, 27. januara 1919. godine i izabrala poslanike iz Crne Gore u Privremeno narodno predstavništvo, privremeno predstavničko i zakonodavno tijelo jugoslovenske države. Izabrani su: Andrija Radović, Marko Daković, Todor Božović, Spasoje Piletić, Risto Jojić, Lazar Damjanović, Mihailo Ivanović, Ilija Ljumović, Marko Matanović, Tripko Žugić i Radovan Bošković.

Tačke izvještaja koji je sačinila međunarodna posmatračka komisija sastavljena iz više članova iz različitih zemalja, povodom izbora za Podgoričku skupštinu i generalnog stanja u Crnoj Gori, 9. februara 1919. godine:

1) Trupe koje su se nalazile u Crnoj Gori su bile jugoslovenske, a ne srbijanske: njihov broj u cijeloj zemlji ne prelazi 500 ljudi: one nisu bile upletene u uzbore i zbivanja oko pobune.

2) Izbori su bili slobodni pošto 500 oficira i vojnika jugoslovenskih nisu mogli desetinama hiljada Crnogoraca nametnuti svoju volju.

3) Izbori su bili demokratskiji nego oni praktikovani za vrijeme vladavine bivšeg kralja Nikole.

4) Svi Crnogorci su bili za ujedinjenje sa Srbijom i ne žele povratak raskralja Nikole, kojega drže za izdajnika zemlje.

5) Pobuna je prouzrokovana od strane nekoliko agenata bivšeg kralja, a koji su potpomognuti agentima italijanskim; mogli su obmanuti neke neobaviještene ličnosti.

6) U zemlji je vladao mir, krivci će biti osuđeni od strane redovnih sudova.

7) Zahtijeva se da odbjegli pobunjenici kod Italijana u San Đovani Di Medui i Kotoru budu predati francuskom generalnu Venelu i da odgovaraju za rušenje telefonskih žica i pljačku vojničkih namirnica. Broj zatvorenih ličnosti se penje od prilike na jednu stotinu. Svi seljaci su pušteni na slobodu.

Kralj Aleksandar Karađorđević nije zaboravljao svoga đeda Nikolu. On je radio na tome da se njegov đed vrati u zemlju. O tome nam svjedoči u svojim memoarima Ilija F. Jovanović-Bjeloš, perjanik i tjelohranitelj kralja Nikole: "U novembru 1919. dolazi prestolonasljednik regent Knjaz Aleksandar u Pariz kao prvi put poslije rata. Francuska ga oduševljeno, kao svoga prvog saveznika, dočekiva. Knjaz je bio odsio u hotel Kontinental Vie Kastiglione vis avis hotel Merisa, đe je živio Kralj Nikola. Jednog dana dolazi gosp. Mihailović, bivši ministar srbijanski pri crnogorskom Dvoru. Po njemu Knjaz Aleksandar traži auđencu kod svoga đeda, Kralja Nikole. Kralj mu odgovara da će mu sjutra odgovoriti. Međutim, Kralj konferiše sa domaćima i rješavaju da će Knjaza Aleksandra Kralj primiti u prisustvu svoje Vlade. Ovakav odgovor Kralj šalje svome unuku, koji na takav način nije htio učiniti posjetu svome đedu." Dalje u tekstu Bjeloš opisuje svoj susret sa kraljem Aleksandrom Karađorđevićem, 27. septembra 1925, u starom Dvoru na Cetinju: "Kada sam priša Kralju dohvaća me za ruku i sijeda u jednu fotelju blizu svoje stolice. Sa riječima i blagim osmjehom. Ilija, pričaj mi što za moga đeda, kako je bolovao. Je li se mučio pri svojoj smrti. Kad sam Kralju sve ispričao o patnjama i mukama njegovog đeda, pokojnog Kralja Nikole u posljednje vrijeme - čisto su ga suze propanule, a i ja nijesam bez njih ostao. Kralj reče i ovo. Od Boga platio onaj ko je učinio da đedo ne dođe u Jugoslaviju."- Piše Aleksandar Raković.

O ujedinjenju i prihvatanju kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca pod Karađorđevićima, piše prestolonasljednik Mihailo Petrović Njegoš u svojim memoarima:

''Bili smo još na školovalju u Istburnu kad je, 1. marta 1921, preminuo naš ded, kralj Nikola. Prestavio se u osamdesetoj godini života, u svojoj vili u Antibu, na jugu Francuske. Krajem 1918. godine, ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom, san svih Srba, bilo se izvršilo pod okolnostima sa kojima on nije bio saglasan. Stoga je ostao da živi u inostranstvu. Sa svojom ženom, kraljicom Milenom, proveo je neko vrijeme u Italiji, pa potom u Francuskoj (Lion, Bordo, Po), i konačno se naselio na Azurnoj obali. Njegova smrt izazvala je u meni duboku žalost. Nekoliko dana docnije, imao sam priliku da u engleskim listovima vidim, s tužnim i mučnim osjećanjem, fotografije njegove sahrane. Na jednom snimku, njegov kovčeg italijanski mornari unose u ratni brod. Po želji njegove kćeri kraljice Jelene, sahranjen je u San Remu. Za njim će tamo, dve godine docnije, otići i naša baka Milena.''

 

 ''Mada se ogromna većina Crnogoraca izjasnila za ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom, - i stvaranje Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, - jedan mali broj odbijao je da to prizna. Kad je kralj Nikola umro, oni su za kralja proglasili mog strica Danila. Iz kog razloga koji mi nisu poznati, Danilo se rešio da tu titulu ne ponese. Kako je bio bez dece, sva svoja prava preneo je na mene, još maloletnog. To, uostalom, nije imalo svoje važnosti, ni posledica. Dva-tri meseca docnije, kad sam se o raspustu našao kod majke u Parizu, pročitao sam u štampi vest o tome da su sve velike sile priznale ujedinjenje Crne Gore sa Srbijom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Ja sam u ono vreme bio isuviše mlad, da bih imao tačnu i jasnu predstavu o značaju svega toga. Docnije, kad sam temeljno proučio istoriju Južnih Slovena, razumeo sam u kojoj meri je bilo pravedno, i neopozico, to uklapanje Crne Gore u jednu širu otadžbinu, nakon vekova rastavljenosti, s ostalim Srbima, Hrvatima i Slovencima. Crna Gora, - koja se bila održala kroz istoriju kao ostrvce nezavisnosti i slobode, dok su se ostala braća nalazila u sklopu Austrije ili Turske, - nije imala razloga da postoji kao celina za sebe kad su se braća oslobodila tuđinskog gospodarstva. Poput Italijana i Nemaca, Jugosloveni su se 1918. godine ujedinili na osnovu načela o samoopredeljenju naroda. Oni što su žalili za Crnom Gorom kao zasebnom državom, nisu uviđali jednu osnovnu stvar: da Crna Gora nije mogla postojati kao samostalna država od trenutka kad su se stvorili uslovi za jednu veliku nacionalnu državu naroda iste krvi i jezika. Već u svojoj mladosti, čim sam bio u stanju shvatiti elemente našeg nacionalnog problema, ja sam se zauvek, i nepokolebljivo, opredelio za princip punog jugoslovenskog jedinstva.''

       Saveznici su  u Crnoj Gori, slali više misija koje su im podnosile izvještaje.

''Premda se danas prenaglašavaju mnoge nepravilnosti prilikom priprema velike Narodne skupštine u Podgorici, uz isticanje da je prisustvo srbskih trupa bilo korišćeno kao neka vrsta pritiska, činjenica je, van svakog spora, da je većina naroda u Crnoj Gori, preko svojih uglednih izabranika, s mnogo autentičnog entuzijazma 26. novembra 1918. izglasala bezuslovno sjedinjenje sa Srbijom. Svrgavanje dinastije Petrović-Njegoš, koje je prethodilo činu ujedinjenja pod dinastijom Karađorđevića imalo je, međutim značajnije posledice: kraljeve pristalice su, uz finansijsku pomoć italijanskih oficira, pokušali da oružjem ospore novo stanje, i najstarijega srbskoga kralja Nikolu Petrovića Njegoša, vrate na presto Crne Gore. Brzo i brutalno skršena Božićna pobuna, ostavila je, bar u lokalnom predanju, ako ne i u proverivim istorijskim izvorima, gorak ukus međusrbskog sukoba, koji se danas, iz sasvim drugih razloga, namerno, tj. nenaučno, preuveličava. '' O tome pišu poznati istoričari kao što je Dušan Bataković, on u djelu ''Ujedinjenje Crne Gore i Srbije: Od snova predaka do košmara savremenika''. Sve je ovo dio činjenica koje govore kakva je bila Velika narodna skupština i da je bila i legalna i legitimna i da je bila odraz želje cijeloga naroda, jer su na njoj pored Srba -Pravoslavaca učestvovali i Srbi Rimokatoličke  i muhamedanske vjere''.

 

 Berane, 26.novembar 2013. god.                  Predsjednik Društva