Željko Injac: Meštrović i Vidovdan

U toku svog umetničkog rada Ivan Meštrović je napravio preko 3000 umetničkih dela. Oko 5% njegovih dela iz najranije faze pripadaju Kosovskom ciklusu kao što su Miloš Obilić, Marko Kraljević, Guslar, Srđa Zlopogleđa, Majka Jugovića, i drugi. Vidovdanski hram, arhitektonski i skulptorski poduhvat kojim su trebali biti obuhvaćeni svi radovi iz Kosovskog ciklusa nikad nije realizovan što zbog finansijskih mogućnosti što zbog političkih i istorijskih prilika. Ceo projekat je ostao na drvenoj maketi mauzoleja koja je prvi put izložena na svetskoj izložbi u Rimu 1911. a trenutno se nalazi u vlasništvu muzeja grada Kruševca. Kosovski ciklus je kod Meštrovića trajao gotovo deset godina a završava se Prvim svetskim ratom. Iako svega 5% umetničkih radova, trajno je obeležilo Meštrovića kao integralnog Jugoslovena i umetnika koji je fasciniran srbskom vidovdanskom tradicijom. U noći muzeja na Belom Dvoru drvena maketa Vidovdanskog hrama biva za savremenu srpsku javnost senzacionalno otkriće, najavljivano u medijima kao „dosad neviđeno“. Interesovanje za Vidovdanski hram zbog aktuelizacije kosovskog pitanja i vidovdanskog zaveta u srbskoj javnosti postaje više od prisećanja na jednog darovitog umetnika. Postavlja se pitanje zašto projekat nije realizovan, ali i mnogo kompleksnije koliko bi on autentično bio u duhu srpske vidovdanske tradicije. Reakcija savremene srpske javnosti na ovaj projekat ide od krajnje ushićenosti što se eto neko „sa zapada“ bavi(o) našom marginalizovanom tradicijom do žalosne ksenofobičnosti prema ovom „hrvatskom skluptoru“. Daleko od toga da meštrovićev rad , pre svega Kosovski ciklus, nije imao ozbiljne kritičare, zapravo njih je jedino i imao, kako u prošlosti tako i u sadašnjosti, počevši od kralja, preko crkve, od srbskih i hrvatskih intelektualaca pa do komunističkih intelektualaca titovske Jugoslavije, gde je vrhunac ironije da srpsku tradiciju brani slikar i komunista Moša Pijade pozivajući se na srbsko-vizantijsku tradiciju koje u meštrovićevim radovima bečkog secesionističkog stila naravno da nema. Na stranu motivi za ovakav stav, on je zapravo najbliži istorijskoj i duhovnoj istini realnog odnosa meštrovićevskog vidovdanskog opusa prema autentičnoj svetosavskoj tradiciji. Savremeni hrvatski kritičari umetnosti smatraju da je meštrovićeva vidovdanska ideja ponajviše politički instrumentalizovana i antigermanski nastrojena te da je stoga,smatraju, imala pažnju i podršku Anglosaksonaca. Ni ovaj stav nije bez osnova ali je zapravo njihovo odbacivanje Meštrovića uslovljeno dubokom civilizcijskom odbojnošću prema srbskim mitskim motivima njegovih radova. Mada se oni gotovo nikad ne odriču Meštrovića ipak je prisutna konfuzija u hrvatskim intelektualnim krugovima gde i kako postaviti ovog velikog svetskog skulptora i njegovu problematičnu fasciniranost „vidovanskim mitom“. Meštrović sam za sebe govori da je od rane mladosti iskreno oduševljen epskom poezijom kosovskog ciklusa imao običaj kao zreo čovek da u društvu recituje pesme u desetercu pa i da ih sam sastavlja. Ovo nam govori da je inicijalni pokretač da se bavi ovo temom zapravo prepoznavanje njene snage i lepote u vremenu koje oskudeva vrlinom. U prva vremena opčinjenost seljačkom Srbijom i isto takvim za njega Beogradom ne krije, ne stoga što je Srbija samo seljačka i što mu je baš kao takva bliska već što narod ima tu energiju kosovskog zaveta koju on prepoznaje i kojom se odušavljava. "...njihovo srdačno gostoprimstvo, njihov seljački govor...budilo mi je osjećaj kao da sam u povećanom selu, koje je prestonica jedne veće pokrajine seljaka, onakvih kao što su i moji gdje sam se rodio, ali koji su još hrabri i odvažni onako kao što su moji bili u stari zeman, koji ne dadu da im je itko gospodar osim Boga...".„Osjećao sam da je to moja zemlja, moj narod i jezik koji je sudbina protivnarodna podjelila, te da je podjela tek vanjska, a u njegovoj nutrini da nema granica, i da će ta nutrina sve umjetne granice porušiti.“-govorio je Meštrović. Dalmatinsko umetničko društvo „Medulić“ Meštrović osniva sa krugom prijatelja, istomišljenika. Zagreb ne gleda blagonaklono na osnivanje ovoga društva u kojem vidi odvajanje od Zagreba i približavanje Srbiji. Cilj društva „Medulić“ je stvoriti narodnu umetnost na temelju junačke pesme te time afirmisati posebnost jugoslovensku u odnosu na austrougarsku. U tom smislu treba gledati meštrovićevu oduševljenost vidovdanskom idejom, kao onu potrebnu pokretačku energiju za izdvajanje i formiranje južnoslovenske i unutar njega hrvatske nacionalne posebnosti i slobode. „Nejunačkom vremenu u prkos“ je naziv izložbe koju 1910. Meštrović otvara u Zagrebu skulpturama Kosovskog ciklusa u uzavreloj političkoj atmosferi nakon aneksije Bosne i Hercegovine i veleizdajničkog proseca u kome se sudi 53. Srba. Izložba je po svemu bila provokativna. Zagreb nema preterane simaptije za Meštrovićev rad u kojem se veliča srbski heroizam i vidovdanska tradicija. Već 1911. Meštrović pravi čuvenu maketu od drveta Vidovdanskog hrama koja nailazi na veliku pažnju i kojom se on praktično vinuo u svet poznatih i priznatih umetnika. Od reakcija na ovu provokativnu zagrebačku izložbu zanimljivo je navesti reči Matoša: "Mene kao Hrvata silno boli, što Meštrović rodom Hrvat nije našao u povijesti hrvatskoj ni jednu jedinu epizodu...zaboravljajući na Zrinskog i junaštvo nebrojenih hrvatskih dijela...Stid i sram vas obuzme, kad gledate te sa mora majstore kako se stide svog hrvatskog imena i prišljamčuje uz ono srbsko...". Mada i sam Matoš na kraju priznaje da je Obilić koga je isklesao Meštrović jednako prisutan i u predanju hrvatskih guslara ipak vidovdansko predanje koje je donekle prisutno u Meštrovićevoj duši kao i radovima, Matoš apsolutno ne poznaje niti razume njegovu energiju. Međutim Matoš je ipak u pravu kada kritikujući Meštrovića kaže da je njegov rad završio u hipertrofiji rasne nadmoći, monumentalizmu i isticanju svega onoga što je u ime ideala zapustilo život. Vidovdansku ideju koja je bila pokretačka energija mnogih umetnika pa i samog Meštrovića nije lako izraziti. Meštrović kao Hrvat i katolik, bečki đak, i dalmatinski seljak, ma koliko prijemčiv za srpsku tradiciju ipak je potpuno čovek zapadne kulture te kao takav u svojim delima daje viđenje srpske tradicije očima jednog zapadnjaka. Od svih umetnika i intelektualaca zapada Meštrović se najviše približio razumevanju i shvatanju Kosovskog Zaveta i vidovdanske ideje, pa ipak njegov Vidovdanski hram nije ništa drugo do jedan tevtonski hram posvećen rasi, a skulpture kosovskih junaka likovi slomljenih titana. Meštrovićev vidovdan je evropski vidovdan, ovosvetski tragičan bez razrešenja drame u večnosti. I pored sveg njegovog napora da se dosegne vidovanska visina on je ipak evropski a ne srbski, i zemaljski a ne hrišćanski. U čemu je razlika između vidovdanske ideje u srbskoj tradiciji i onoga kako je vidi Meštrović, a i brojni drugi zapadnjaci? Oni vide borbu i stradanje, kao što se u zapadnoj percepciji Hrista potencira njegovo stradanje. No Kosovska ideja se, kao ni njegov arhetip Hristova ideja, ne zaustavlja na Velikom Petku i stradanju, ona je sveobuhvatna jevanđeoska ideja, i Velikog Petka ali i Vaskrsenja. Dakle i stradanja u vremenu ali i pobede u večnosti. Ne samo sila tanatosa već i sila života i pre svega sila večnog života. Sinteza hrišćanskog i nacionalnog, nebeskog i zemljskog, božanskog i ljudskog u vidovdanskom opredeljenju je Njegoš pretočio u svojevrsno sveto pismo Gorskog Vijenca da se „krstu služi a Milošem živi“ u kojoj su heroji tragični neretko sa oreolom mučeništva, ali i sa zavetom Bogu i rodu kao jedinim odgovorom na istorijske izazove. Tu je ona nada koju Meštrović nazire u vidovdanskoj ideji i koja ga je najverovatnije i motivisala, ali za njega ipak mistično neuhvatljiva te je nikad ne realizuje u svojim delima. Možda su za to zaslužni i sami moderni Srbi kao naslednici onih vidovdanskih ideja od kojih je Meštrović sa pravom očekivao više. Mnogo više. Meštrović je u jednom pismu napisao: "Ne valja nas dijeliti po tome, tko je Hrvat, tko Srbin, tko je bolji,a tko gori. Ta to dijeljenje je mene i potjeralo iz svih ekskluzivnih udruženja više no lične intrige vođene protiv mene. Mi smo svi, koji smo ovdje izložili, jednako Srbi kao i Hrvati i imamo istu zavjetnu misao. Kako smije drugačije da bude: kad smo ista rasa, jedan jezik, jedna književnost, mora da je i jedna umjetnost." Za Meštrovića zavetna misao, iako je dobar poznavalac njegoševih dela i ideja u kojima je zavetna misao ključna misao, je samo misao o slobodi u smislu nezavisnosti južnoslovenskih naroda koji su ista rasa, jezik i književnost. Jer kako kaže Meštrović u intervjuu beogradskoj «Štampi»: "Srbi i Hrvati to su dva imena za jedan narod, samo što je taj narod pod imenom Srbin bolje očuvao svoju narodnu individualnost, slobodu i čežnju za slobodom. Stoga mi je to ime milije." Kosovski zavet onako kako ga on shvata nije ništa drugo do jedna čežnja za takvom slobodom, upravo ono što u većini nedostaje Hrvatima. Svakako da je jedan od elemenata vidovdanske ideje i sloboda, no ne takva sloboda kakvom se ona podrazumeva danas ili kakvom ju je doživljavao svojevremeno Meštrović. Vidovdanska ideja podrazumeva slobodu darovanu od Boga, slobodu od palosti ovoga sveta, jer vidovdanska misao svoje izvorište pre svega ima u religijskom iskustvu naroda. Sloboda da čovek raspolaže svojim postupcima bez obzira na spoljašnje okolnosti u kojima se nalazi pa makar one bile i ropstvo-«Sedi krivo a govori pravo». Kulturna osnova na kojoj je Meštrović zamislio južnoslovensko jedinstvo je pre svega humanistička. Vidovdanska ideja je po svojoj prirodi teistička. Centar južnoslovenske kulture Meštrovića je čovek, južnoslovenski čovek, njegova rasna osobenost. Centar vidovdanske ideje je Bog i zavet sa Njim. Nespojivost ove dve ideje je osnovnim uzrokom razlaza meštrovićevog sa vidovdanskom idejom. No lako bi mi izašli na kraj sa stranputicama meštrovićevskog doživljaja srpske tradicije da se ona nije zapatila i u srbskoj eliti. Naime kod nas dominiraju dva stava prema vidovdanu prvi je da je to nešto iracionalno jer „ko još slavi svoj poraz“ a drugi ipak vidi dramatiku i snagu vidovdana no ipak ne sagledava njegovu egzistencijalnu i hrišćansku suštinu. Odbacivanje ili krivo shvatanje vidovdana su obeležja srpske intelektualne levice koja na njega gleda negativno i desnice koja na njega gleda meštovićevski ili evropski. Dok god mi kao narod ne budemo imali pravi i pravilan odnos prema vidovdanu, a to znači odnos kakav smo vekovima gajili, mi zapravo i nismo više baštinici te tradicije. A to je duhovni uzrok i krize identiteta kod pojedinaca i naroda u celini. Mi kao ljudi i kao narod ne možemo da se izlečimo dok ne izlečimo svoj odnos prema Vidovdanu. Sve naše krize – političke, ekonomske i društvene će biti prevaziđene kad razrešimo krizu odnosa prema Vidovdanu.