Osvajanje Sibira: Diplomatija ispred oružja

Teritorija Rusije se svojevremeno neverovatno brzo proširila na ceo Sibir. Još 1585. godine je prva ruska ekspedicija tragično završila posle prelaska Urala, a samo 54 godine kasnije Rusi su došli do Tihog okeana. Mišljenja naučnika su podeljena u tom smislu što jedni smatraju da takav tempo svedoči o mirnom prisajedinjenju sibirske teritorije, a drugi, naprotiv, vide u tome agresiju i zanemarivanje interesa autohtonih naroda.

Istorija rusko-sibirskih odnosa

Rusi su došli u kontakt sa autohtonim stanovnicima Sibira daleko pre prvih vojnih ekspedicija koje su prešle Ural. U Lavrentijevskom letopisu iz 14. veka pominje se Gjurata Rogovič, Novgorođanin iz 11. veka, koji se otisnuo u pohod u „zemlju jugorsku”. Letopis pominje „gore visoke i kapiju bakarnu”. Istoričar Solovjov smatra da je tu reč o Uralu. Kasnije su novgorodski „uškujnjiki”, tj. rečni razbojnici, u više navrata zalazili u te krajeve, a 1483. godine su moskovske vojvode predvodile naoružane odrede u pohodima preko Urala. Sibirski kan (upravljao je ostatkom Mongolske imperije) postao je 1555. godine vazal Ruskog carstva. Međutim, ubrzo zatim je vlast u kanatu zauzeo Kučum, potomak Džingis-kana. On je prekinuo vazalni odnos i počeo da uvodi islam.

Slika iz arhive.

Prva prava kolonijalna ekspedicija bio je pohod kozaka Jermaka protiv Kučuma 1581. godine. U to vreme je kan već napadao pogranične ruske teritorije. Kučumova vlast nije bila čvrsta, tako da su mnogi sibirski narodi okrenuli leđa muslimanskom kanu i prešli na stranu ruskog cara. Odred od 800 kozaka do nogu je potukao Kučumovu armiju koja je brojala 15.000 ratnika, između ostalog i zbog toga što narodi Hanti i Mansi nisu hteli da ginu za kana i odmah su napustili bitku. U decenijama koje su usledile Kučum je vodio gerilski rat i čak je u jednom napadu ubio Jermaka, ali kolonizaciju Sibira više nije bilo moguće zaustaviti. Nove ekspedicije počinju da grade utvrđena naselja u Sibiru. Kasnije će se ona razvijati i postati veliki gradovi. Grad Tjumenj (danas ima 720.000 stanovnika) osnovan je 1586. godine, Tomsk (danas 570.000 stanovnika) je nastao 1604, a 1628. je osnovan Krasnojarsk (preko milion stanovnika).

Sibir nije kolonija

Za razliku od pokorene Amerike, Sibir nije postao kolonija. Kao koloniju su ga prikazivale u svojim patetičnim pamfletima samo pristalice totalne regionalizacije. U Rusiji nije postojala podela na „koloniju” i „metropolu”. Sibir je jednostavno postao deo Ruske carevine. Štaviše, lokalne elite nisu uništavane, nego su integrisane u rusku elitu. Na primer, Kučumov sin, koji se borio protiv Rusije, na kraju je sklopio sa njom mir, a Kučumovom unuku je dato da upravlja marionetskim Kasimovskim carstvom.

Računa se da je u Sibiru pre dolaska Rusa živelo od 240.000 do 300.000 ljudi na 13 miliona kvadratnih kilometara. Tu je malo ko pružao centralizovani otpor ruskoj državi. Autohtoni narodi su brutalno ratovali jedni protiv drugih, i mnogi su prihvatili „carevu ruku” kao spas od najbližeg suseda. Međutim, kako su kozaci napredovali dalje na istok, tako su i pobornici nezavisnosti pružali sve žešći otpor.

Na teritoriji slobodoljubivih naroda nova vlast se oslanjala na utvrđena naselja i garnizone, ali su stanovnici tih krajeva ipak organizovali pobune. Oni su napadali i spaljivali, a kozaci su odgovarali istom merom. Folklorista Georgij Ergis navodi ovakav prikaz Rusa u jakutskim legendama: „Ljudi seče i bitaka”.

Nepokorne Čukče

Čukče su spadale među najnepokornije narode. Predstavnici ovog etnosa su se žestoko tukli sa kozacima i ponekad ih pobeđivali. Te bitke, međutim, nisu bile velike. Na primer, u velikom porazu ruskih snaga na reci Orlovoj poginuo je 51 kozak. Nažalost, odgovor carskih vlasti Čukčama zaista je pomalo ličio na slična dejstva zavojevača Amerike. U imperiji je 1742. godine čak izdat ukaz u kome piše: „Na one nemirne Čukče krenuti vojnom naoružanom rukom i potpuno ih iskoreniti”.

Žitelji ovih krajeva su poput Indijanaca bili osetljivi na epidemije. „Nove bolesti su oslabile i demoralisale autohtono stanovništvo”, pisao je profesor istorije Džon Ričards. „Epidemije boginja usmrtile su 80% Tungusa i 44% Jukagira”.

Pa ipak, cilj ruske ekspanzije nije bio genocid, niti porobljavanje sibirskih naroda, nego uključivanje novih prostora u teritoriju Rusije i ubiranje danka od lokalnog stanovništva. Rusi su pribegavali oružju tek posle neuspeha diplomatije. U Ruskoj Federaciji danas živi 460.000 Burjata i 480.000 Jakuta (a u vreme osvajanja Sibira čitavo sibirsko stanovništvo je brojalo oko 300.000 ljudi). Pojedini narodi su uspeli da sačuvaju nacionalnu samobitnost. U Jakutiji i dalje živi više Jakuta nego Rusa.

Oleg Skripnjik,
Ruska reč