Imena cara Uroša i kneza Lazara na istom spomeniku

Na obroncima Rudnika pronađen dobro očuvan nadgrobni spomenik sa natpisom iz 1369–1371. godine

Početkom maja ove godine, na lokalitetu Donje Crkvine u selu Kamenica kod Kragujevca, na istočnim obroncima planine Rudnik, pronađen je nadgrobni spomenik iz vremena cara Uroša i kneza Lazara.

Reč je o lokalitetu na kojem su stručnjaci Zavoda za zaštitu spomenika iz Kragujevca tokom 2015. godine dovršili zaštitna iskopavanja i konzervaciju ostataka srednjovekovne crkve koju je na svom zemljištu otkrio Miomir Pljakić iz Kragujevca.

Arheološka istraživanja najvećim delom finansirali su gospodin Pljakić i njegova firma „Flores”. Majske kiše pokrenule su tlo iznad nalazišta, te je Pljakić preduzeo radove da potpornim zidom zaštiti nalazište – a onda je na tom mestu iz zemlje „izašao” dragoceni nadgrobni spomenik iz 14. veka.

foto: Srđan Pirivatrić, Politika

O nalazu je obavešten regionalni Zavod za zaštitu spomenika, a nedavno su na teren izašli i nalaz pregledali dr Srđan Pirivatrić, naučni saradnik Vizantološkog instituta SANU, i docent dr Viktor Savić sa Filološkog fakulteta u Beogradu.

Na osnovu preliminarnog proučavanja delimično sačuvanog teksta pisanog ćirilicom koji je raščitao Viktor Savić, može se doneti nekoliko pouzdanih zaključaka. Srđan Pirivatrić kaže da nalaz predstavlja nadgrobni spomenik izvesnog monaha Stipana, a da monumentalne dimenzije spomenika (175 h 56 h 21 cm), svečani karakter i ukras natpisa sugerišu da se radilo o značajnoj ličnosti, koja se, poput mnogih drugih u to vreme, zamonašila. Monah Stipan preminuo je u kratkom periodu kada se Rudnik nalazio u oblasti („državi”) kneza Lazara, a za života cara Uroša, čiju je vlast priznavao. U obzir, dakle, dolazi period od kraja 1369. do kraja 1371. godine, kada je car Uroš preminuo i kada je Rudnik ponovo pripao županu Nikoli Altomanoviću.

Inače, selo Kamenica je iz kasnijih izvora poznato kao baštinski posed Radiča Postupovića, velikog čelnika u vreme srpske despotovine. Ovaj moćni vlastelin je, po mišljenju Stojana Novakovića, u epskoj poeziji zapamćen kao Oblačić ili Oblačina Rade.

Viktor Savić tvrdi da oblik slova uklesanih na natpisu u potpunosti odgovara do sada poznatim nalazima s kraja treće četvrtine 14. veka. Takođe kaže da je reč o retkom primeru našeg starijeg glagoljsko-ćirilskog pravopisa u poslednjim godinama države Nemanjića, zanimljivom i zbog svojih jezičkih odlika (ikavizmi poput „Stipan“ i „bilig“), čije dalje istraživanje treba da pokaže da li se radi o lokalnim ili uvezenim jezičkim crtama. Natpis započinje arhanđelskim krstom i rečima koje u prevodu na savremeni srbski jezik glase: „Ovo je počivalište (’se pokojište’) raba Božija Stipana...”, a zatim ide deo oštećenog natpisa koji će se tek raščitavati. Naime, vidi se da je pored monaškog bilo uklesano i Stipanovo „svetovno“ ime, sada najvećim delom nečitljivo). Tekst se završava važnim podacima: „pogibe u dane cara Uroša, a u državi kneza (Laza)ra. A postavi ovaj beleg Vojihna, bratučed mu. A to pisa pop Mitko, amin.”

U slobodnom polju na vrhu natpisa druga klesarska ruka je kasnije, verovatno početkom 15. veka, dodala još nekoliko redova. Radi se o oblicima slova veoma sličnim jednom ranijem nalazu sa istog lokaliteta koji se čuva u kragujevačkom muzeju, otkrivenom još 1953. godine, koji u prevodu glasi: „Ovo je počivalište (’sije pokojište’) Radoka, sestrića Basila Zlatonosa.”

Ovaj nadgrobni spomenik obogaćuje dokaze srbskog prisustva na ovom području, budući da je iz 14. veka, a groblje još starije – iz 13. veka. Analiza kostiju sa istog mesta izotopom ugljenika pokazuje da su neki ostaci iz perioda 1254–1275. godine.

Najnoviji nalaz je još jedan pokazatelj arheološkog potencijala okoline sela Kamenica i planine Rudnik uopšte.

Gradimir Aničić,
Politika