Medun – srbska tvrđava neosvojiva 172 godine

 Među utvrđenjima i tvrđavama na području Crne Gore i Brda, Medunska tvrđava, ili Grad Medun, predstavlja posebno značajno mesto, utkano u istorijske događaje ovih krajeva, čitavih dvadeset pet vekova svog postojanja. Ilirski kastrum „Meteon“ preteča srednjovekovne Medunske tvrđave sa nastankom u petom odn. četvrtom veku p.n.e. kako je dokazano za njegove kiklopske bedeme je jedan od najstarijih fortifikaciskih objekata u ovom delu Balkana. Kako je današnje područje Crne Gore, ili bliže Brda, imalo burna istorijska zbivanja u milenijmima od kada je sagrađena i trajala Medunska tvrđava, u nekoliko civilizacija i u posedu nekoliko naroda, ovakav fortifikaciski objekat je imao često ključnu ulogu u brojnim ratnim sukobima, bio je meta osvajanja, ili je nasuprot tome u sukobima, bio centralni odbrambeni objekt.

Posebno je Medunski grad značajan u istoriji i opstajanju plemena Kuča i ostalih Brdskih plemena Crne Gore i svojom središnom teritorijalnom pozicijom, koju ima u Kučima, duboko je usađen u život ovog plemena i područja Brda. Pogotovo je značajan period od 1688. god. do 1860. god. za noviju istoriju, kada je Medunski grad bio slobodan i u posedu plemena Kuča i kada su u prvih pedeset godina ovog perioda Kuči na tvrđavi imali svoju posadu od trideset plemenskih ratnika sa dva topa plaćenu od Mletaka i uz nekoliko brdskih plemena sa Gubernadurstvom Brda bili u savezu protiv Turaka.

Turci u periodu do 1860-te god. i pored svoje vojne sile i prevlasti na balkanskim područjima, Medunsku tvrđavu, nisu mogli držati u ovom 172-godišnjem razdoblju, mada je ova fortifikacija imala za njih strateški značaj, za oblast Brda, brdska plemena i pleme Kuči, koji su prednjačili u nepriznavanju turske vlasti, ne plaćanju nameta i sa Turcima vrlo često bili u oružanim sukobima.

Medunska tvrđava je sa svojim gornjim i donjim delom tvrđave, jedinstven fortifikacioni sistem, koji se razvijao dva i po milenijuma od antičke akropole u gornjem svom delu i antičkih bedema (kiklopskih zidova) u donjem delu tvrđave, preko fortifikacije, ranog srednjeg veka sa svim odbrambenim karakteristikama iz tog doba: kulama, bedemima, tvrđavskim objektima i podgrađem, do fortifikaciskih objekta tvrđave u gornjoj i donjoj zoni, prilagođenih za doba vat-renog oružja u kasnom srednjem veku, pa i turskom dobu.

Medunska tvrđava je u svom postojanju od V veka, ili IV veka p.n.e. imala više faza razvoja i više transformacija, kao fortifikaciski objekat:

- Sagrađena je, kao  i l i r s k i  k a s t r u m,  pergamskog tipa sa utvrđenom Akropolom u gornjoj zoni kastruma i trgovačkom agorom u arealu perimetralnih, antičkih bedema u donjoj zoni kastruma.

- Na ostatcima delimično srušenog antičkog kastruma, pre sedmog veka n. e. najverovatnije u Justinijanovoj, vizantiskoj, graditeljskoj epohi, obnovljena je fortifikacija, izgradnjom   P r i m a r n e   M e d u n s k e   s r e d nj o v e k o v n e   t v r đ a v e  u gornjoj zoni tvrđave sa Akropolom i prvobitnom malom crkvom i dograđenim pe-rimetralnim bedemom oko Podgrađa Akropole i dve bedemske kule, objektom „kurije“ i kapiskim blokom.

- Pojava vatrenog oružja i artiljerije i turska osvajanja su u XV veku uslovi, koji su prouzrokovali transformaciju fortifika-cije u  S e k u n d a r n u   M e d u n s k u   s r e d nj o v e k o v n u   t v r đ a v u  sa ojačanjem kula i bedema, izgradnjom Branič-kule na Akropoli, izgradnjom barbakana tvrđave u donjoj zoni i cvingera u obe zone tvrđave. Ovim je Sekundarna Medunska srednjovekovna tvrđava formirana kao  k a s t e l   n a   s t r a t e š k o j   p o z i c i j i  (po strukturi objekata sa sakralnim objekatom i „kurijom“ i kao  r u d i- m e n t i r a n i   z a m a k ) .

- U periodima posle srednjeg veka, kod Medunske tvrđave je, struktura objekata  dopunjavana posadnim zgradama u arealima Gornje i Donje tvrđave i sa tvrđavskom infrastrukturom prilagođavanom po-trebama posednika, koji su je zauzimali i posedovali i prilagođavana novim ratnim uslovima, za artiljeriju većih mogućnosti dometa i ra-zornog dejstva, te je Medunska tvrđava sem svojstava srednjovekovne fortifikacije imala i tipološka svojstva   a r t i lj e  r i s k e   t v r đ a v e,  te je u  periodu do osamdesetih god. XIX veka, koliko je Medunska tvrđava funkcionisala kao aktivna fortifikacija, tako i ko-rišćena.

Ukupni rezime bitaka za Medunsku tvđravu, posle srednjovekovnog perioda, daje i sliku značaja ove tvrđave i sliku karakteristika tvrđave, kao fortifikaciskog objekta. Od kraja srednjovekovnog perioda za zauzimanje Medunske tvrđave, ili za deblokade tvrđave, vođeno je ukupno 13 bitaka i opsada Medunske tvrđave, počev od bitke Stefana Crnojevića, tada mletačkog vojvode sa despotovim vojvodom Milošem Belmuževićem 1453. god, kada nije uspeo da zauzme Medunsku tvrđavu i njegovog naslednika Ivana Crnojevića, koji je opsađivao Turake 1476. god u Medunskoj tvrđavi i neuspešno pokušao da tvrđavu zauzme, pa do ratovanja Kuča i Brđana sa Turcima od četrdesetih go-dina XVI veka, do osamdesetih godina XIX veka u kojima je bilo 36 većih bitaka. Od tog broja je bilo 11 bitaka, ili opsada za zauzimanje same Medunske tvrđave, ili za deblokade ove tvrđave. Ako ih navedemo hronološkim redom, onda je to:

I kad su Kuči zauzeli noćnim prepadima Medunsku tvrđavu 1649. god. i

II 1688. god, zatim

III godine 1688. i

IV 1737. god, kad su Turci napali Kuče u tvrđavi, ali nisu zauzeli i doživeli su velike poraze,

V godine 1774. god. u Pohari kad su Kuči prepustili tvrđavu Turcima, ali Turci nisu zadržali tvrđavu i uspostavili posadu,

VI u 1862. god. Crnogorci i Kuči su opsađivali Turke u tvrđavi, ali nisu uspeli da je zauzmu i iza ovog perioda u toku 1876. god vođene su 4 velike bitke Crnogoraca i Kuča sa Turcima

VII-X u kojima su Turci pokušavali da deblokiraju svoju posadu u Medunskoj tvrđavi, a završile su se porazima Turaka i

XI iste godine su Crnogorci i Kuči, opet prepadom, oslobodili tvrđavu.

Ako se izuzmu 4 bitke, koje su vođene za tvrđavu, ali ne neposredno na bedemima tvrđave i prepadi Kuča, svi neposredni napadi na tvrđavu su za napadače završeni neuspešno, što indicira, da je tvrđava u fortifikaciskom smislu bila teško osvojiva, ili neosvojiva i da su njeni fortifikatori, imali dobar odbrambeni koncept, pri transformacijama tvrđave i pozicioniranju fortifikaciskih objekata, iako je tvrđava bila sa jednostavnom strukturom objekata. Jedino su Kuči uspevali u tri navrata, da je osvoje noćnim prepadima, odlično poznajući konfiguraciju grebena tvrđave.

Medunska tvrđava je i u periodu posle kraja srednjeg veka 4 puta iz političkih, ili taktičkih razloga, prepuštana bez borbe Turcima, Prvo 1456. god. vojvoda Miloš Belmužević prepustio tvrđavu Turcima, jer je ostali deo despotovine prema Medunu zauzet od Turaka, drugi put 1651. god, kada su Kuči i ostali Brđani Turcima, morali posle povlačenja mletačke flote iz Boke da priznaju prevlast, a  zatim su Kuči 1774. god. u Pohari prepustili Turcima Medunsku tvrđavu i povukli se na bolju odbrambenu poziciju, kod Ubalskih šančeva i četvrti put su tvrđavu, po odluci knjaza, prepustili Turcima 1860 god., kad je izvršano razgraničenje Crne Gore sa Turskom, te je teritorija Kuča sa tvrđavom ostala u Turskoj državi.

Rušenja Medunske tvrđave su se događala više puta i to uglavnom od trusnih udara, koji su se zbivali na crnogorskim i primorskim područjima, tokom postojanja tvrđave. Za to nema pisanih trago-va, koji pominju Medunsku tvrđavu, ali po oštećenjima, koja su indi-cirana u istom periodu, može se smatrati, da je bilo rušenja od trusnih udara na Medunskoj tvrđavi.

Trusni udar, koji je srušio Duklju iz 518. god. je sigurno imao rušenja i na Medunskoj tvrđavi. Drugi period, kada je isto bilo oštećenja na Medunskoj tvrđavi je 1563. god., kada je došlo do velikih rušenja u Kotorskom gradu i tvrđavi. Takođe, ima indicija, da je zemljotres iz 1667. god. (koji je porušio dosta objekata u Kotoru i Dubrovniku), mogao izazvati i znatna oštećenja na Medunskoj tvrđavi. Osim rušenja od zemljotresa, poznato je,  da je tvrđava imala i rušenje od miniranja 1876. god.

„Medunski grad“ odnosno Medunska tvrđava (ili Meteon, ili Medion, ili Medun-kale) mada nije spadala u velike fortifikacije, niti je bila fortifikacija od državnog značaja, imala je složen razvoj, svoje fortifikaciske strukture, sa više razvojnih faza i veoma  dugu, još od antičkih vremena i veoma značajnu za Kuče i Brda i neobično burnu, istoriju svog postojanja.

Knjiga „MEDUNSKI GRAD“ istorijsko-kastelološka studija (osnov za predlog revitalizacije i restitucije Medunske tvrđave), autora Predraga R. Petrovića, izdata je u ediciji – POSEBNA IZDANJA (monografije i studije) CRNOGORSKE AKADEMIJE NAUKA I UMJETNOSTI sa obimom od 440 str. i tiražu od 300 primeraka u Podgorici u septembru 2012. god.