Govor Gorana Kikovića na otkrivanju spomen-bilježja Petru Petroviću Azancu u Azanama, 16.10.2013.

Poslednja decenija osmanlijske vlasti na području Raške oblasti ili nekadašnjeg Novopazarskog sandžaka bila je period izrazite anarhije, bunâ, zulumâ, zločinâ, riječju pravne, imovinske i životne nesigurnosti. Svojom politikom prema ovom prostoru Austro-Ugarska je u velikoj mjeri doprinosila takvom stanju. Monarhija je preko svoje diplomatije isforsirala i termin ''Sandžak'' za Rašku što je itekako doprinosilo anarhiji i nesigurnosti. Ni poslije mladoturske revolucije (Hurijet) 1908. godine  ništa se nije bitnije promijenilo.

U stvari, nastalo je još teže stanje, jer su Mlatoturci nastojali da sprovedu osmanizaciju cjelokupnog stanovništva,  neturskih i neislamskih institucija i organizacijâ. Srbi kao narod u nacionalnom smislu nijesu bili priznati. Tretirani su kao millet (''vjerski narod'') prema davno ustanovljenim tzv. milet sistemom još iz vremena sultana Mehmeda Fatiha u 15. vijeku.

         Područjem Sjeničkog i Pljevaljskog sandžaka, kao i u cijelom Kosovskom vilajetu, harale su stotine turskih, zaparavo muslimanskih odmetnika. Te grupe i pojedinci su terorisali, pljačkali, ucjenjivali i ubijali najuglednije hrišćane, ali ne štedeći ni one muslimane koji nijesu odobravali njihova zlodjela. Nasilja su činile dobro naoružane odmetničke grupe i pojedinci koji su često imali prećutno, a nerijetko i otvoreno odobravanje njihovih nedjela od strane i lokalnih pa i vilajetskih vlasti. U svemu tome svoje prste bi umiješala i Austro-Ugaraska koja je djelovala prljavom ali i efikasnom propagandom huškajući naše muslimane protiv Srba hrišćana predstavljajući ih kao glavne krivce za sve nevolje. Ona je nastojala da od bivšeg Novopazarskog, kasnijih Sjeničkog i Pljevaljskog sandžaka, stvori ''corpus separatum'', zapravo neki novi identitet. To joj je bilo potrebno da bi spriječila eventualno ujedinjenje Srbije i Crne Gore, a istovremeno sebi obezbijedila koridor za prodor ka Kosovu i Metohiji, Povardarju i Solunu. 

 U takvom istorijskom kontekstu djelovao je Petar Petrović Azanac (1880-1917), od 1900. do 1917. komitski vojvoda na području Bihora. Nadimak Azanac dobio zato što je  rođen u selu Azane u Bihoru. Veliki junak i hajduk koji se borio protiv turskog i austro-ugarskog zuluma. U selu Azane kod Berana formiran je 5. juna 2013. godine Odbor za podizanje spomenika komitskom vojvodi  Petaru Petroviću Azanacu. 

Petar Petrović je  izgubio život 1917. godine i sahranjen je na azanskom pravoslavnom groblju. Međutim njegova rodbina mu je kasnije zemne ostatke premjestila u srbsko pravoslavno groblje u Beranama i podigla porodični spomenik. Sa svojom  komitskom četom krstario između rijeke Lima i planina Javora, Golije i Zlatara. Ova četa je unosila paniku među turske vlasti pa je čak  kosovski valija lično o njenom djelovanju obavijestio i samog sultana 1910. godine, što dovoljno govori o njegovoj ratničkoj snazi i strahu turskih vlasti od njegovog uticaja u narodu. To potvrđuju istraživači i istoričari koji su se bavili ovom problematikom.

O Petaru  Petroviću Azanacu malo je za sada napisano, ali koliko se zna, kako piše Vukoman Šalipurović u knjizi  ''Kulturno-prosvjetne i političke organizacije u Polimlju i Raškoj 1903-1912'' Petar Petrović-Azanac (1880-1917), rodom je iz sela Azane je iz tadašnje sjeničke kâze. Kao seoski siromah bio je u najmu kod Aasan-bega iz Buđeva i, kako piše Vukoman Šalipurović, zbog sukoba sa begom morao je da napusti najam, jer ga je beg izubijao i teretio  kako ga je poharao. Poslije ove tuče Petar se sa bratom odmetne u šumu i ubije Asan-bega, prebjegne u Srbiju, naoruža se bolje, pridobije još seljakâ i otpočne komitovati po Pešteru, a naročito po planinama Turjaku, Giljevi, Jadovniku i Zlataru. 

  Radi progona Petra Petrovića-Azanca i njegove čete turske vlasti su osnovale potjernu četu od bašibozuka. U doba kada je četa Petra Petrovića-Azanca krstarila oko Bijelog Polja i Sjenice, u okolini Nove Varoši operisala je jedna manja četa oko sela Radojine i Rutoša. Turske vlasti krenule su u potjeru pretresajući sela i čineći nasilja. Turske vlasti napadaju mjesno stanovništvo i sumnjiče ga, smatrajući za buntovnike sve koji se upute granici, makar bili i kiridžije. Godine 1911-1912 četa Petra Azanca upadala je često u novovaroški kraj. U junu 1912. godine četa je presjekla turski telegraf u selu  Rutošima u dužini od 84 metra.

          O vojvodi Petru Petroviću Azancu piše i grupa autorâ u ''Monografiji Bijelog Polja'' kao i Salih Selimović, istoričar iz Kladnice kod Sjenice, koji kaže: ''Krajem 19. i početkom 20. vijeka prostorom od Lima do Javora i Golije terorisale, pljačkale, ucjenjivale i ubijale uglednije i bogatije Srbe hrišćane odmetničke i hajdučke grupe i pojedinci Pašo Galjanović Đerekarac, Ahmedin Lekpek,  Pâšo Pešterac, Tâle Zlatanović Nišić, Adil Papić. Opljačkano i ubijeno je za to vrijeme niz najuglednijih Srba u sjeničkom i novovaroškom kraju kao što su dva brata Čkonjevića, dva brata Popadića, dva brata Mlađenovića i mnoge druge. Posebno je bio opasan odmetnik Adil Papić iz Kladnice pa ga je srbska vlada ucijenila sa 1200 dinara što je tada bio veliki novac. Ovog zlikovca je uspio da likvidira komita Milan Ranitović 1901. godine. Veliku podršku takvom djelovanju muslimanskih odmetnika davali su i neki državni zvaničnici da bi se obezglavilo srbsko pravoslavno stanovništvo. U tome se posebno isticao  Mustaj-paša Ćatović iz Sjenice. Po svoj prilici on je i naručivao sva ta ubistva koristeći opštu anarhiju. Na ovog pašu je pokušan atentat 1901. godine ali je zbog nestručnog rukovanja eksplozivom ostao živ. U Pljevaljskom sandžaku je bilo slučajeva da su se austrougarski oficiri i vojnici preoblačili u tursku nošnju i noću upadali u srbska sela  čineći nečuvena zlodjela, čak i gora neko što su činili Turci, pa se to pripisivalo njima.

          U vrijeme poznate Raoničke bune i poslije nje pojačana je aktivnost srbskih komita koji su štitili i pomagali ugrožene seljake i vršili osvete za ubijene srpske prvake. Među njima su se isticali  Mile Robović, Petar Tošić, Drago Ćosović i Milija Maslak. Oružije i novac su dopremani do granice, a odatle je prenošeno na tadašnju tursku teritoriju i dijeljeno narodu. U Staroj Srbiji su nasilja uzela tolika maha da su samo od 1. jula pa do kraja novembra 1911. godine počinjeni ovi registrovani zločini: 128 krađâ, 58 oružanih napada na imovinu, 53 otimačine, 41 razbojništvo, 37 pokušaja ubistava, 35 ubistava, 13 nasilnih prevođenja u islam. Djelovale su i povremene grupe i pojedinci koji su krali, pljačkali i otimali, činili nasilja, pa se ponovo vraćali nekom redovnom i normalnom životu. Takvih povremenih grupa i pojedinaca je bilo i kod Srba pravoslavaca.

           Ovakvo nesnosno stanje nasilja otjeralo je mnoge Srbe hrišćane u šumu da bi se spasili, jer im je prijetila opasnost, dok su se neki  odmetnuli da bi zaštitili nekog svog ili cijelu familiju. Mnogi su morali da bježe preko granice na Javoru, Raškoj i Mokroj Gori. Posebna priča je bio pritisak Arnautâ (islamiziranih Albanaca katolikâ) i muhadžirâ. Oni koji su bježali u šume ili oko granice  uglavnom su bili mladi i zdravi ljudi koji su bili sposobni i hrabri, spremni ''stići i utjeći'', ubiti i biti ubijen. Brojnije komitske grupe su bile sposobne i spremne da zaštite i cijela sela sa srbskim hrišćanskim stanovništvom. Sukobljavali su se sa muslimanskim odmetnicima, branili i spašavali mnoge ugrožene Srbe, ubijali njihove vođe i organizatore i vršili osvete. Narod ih je volio i zato su u narodu imali brojne i najčešće veoma odane jatake. Čak su cijela sela od tzv. Javorske granice do Polimlja jatakovala komitama (Ljepojevići, Bukovik, Trudovo, Radojinja, Štitkovo, Lopiže, Štâvalj, Kuzmičevo, Kosatica, Bistrica, Stranjani, Goračiće, Kamena Gora, Prošćenje, Bobovo). Na Limu su imali i skrivene čamce za prelazak u zapadni deo Raške oblasti (Pljevaljski sandžak) u selima Drenovi, Ivanju, Mâžićima, Banji. Mnogim komitskim četama srbska Vlada je plaćala troškove zimovanja u Srbiji.

               U jednom svom izvještaju Sreten Vukosavljević piše da su se i neke crnogorske čete pojavljivale sa desne strane Lima. Tako je jedna crnogorska četa u junu 1912. godine presjekla telefonsku liniju između Nove Varoši i Priboja. Tom prilikom su odnijeli 84 metra telefonske žice.   

               Postojao je tzv. Komitski put koji je polazio sa Javora pa preko sjeničkog i prijepoljskog kraja do bjelopoljskog i beranskog područja. Tim putem su se kretale srpske komite i kuriri, a održavala se i veza između Srbije i Crne Gore. Veza je išla od Javora do Vasa Roljevića i Rada Obućine u Božetićima, pa do Ranitovićâ i Lovićâ u Lopižama, a odatle do Pešićâ u Gonju  nastavljajući dalju u Sopotnicu kod Lazara Divca, Popovićâ u Pećarskoj. Popovići su odatle bili dalja veza do Bijelog Polja i Berana. Poznate vođe komitskih družina bili su: Petar Tošić, Drago Ćosović, Milan Ranitović, Pavle Šljukić, Rade Kijanović, Milosav Ljujić, Vojo Cucić, Simo Pajević, Vukojica Gluščević, Jevrem Mlađenović, Rade i Vlado Obućina, Milija Maslak, Mašan Knežević, Bora Petaković, Jakov Vojinović, Petar Petrović Azanac i pred Prvi balkanski rat učitelj Sreten Vukosavljević. Turske potjerne čete, čete pomoćne i leteće žandarmerije su više terorisale civilno stanovništvo po selima i ubijali najuglednije ljude nego što su se obračunavale sa srbskim komitama nastojeći da na taj način zastrašuju srbsko hrišćansko stanovništvo. Ozbiljniju potjeru turske vlasti jedino su preduzele  za zlikovcem Nezirom Kolašincom koji je ubio Milosava Vukića i njegovog sina. Turska potjera ga je ubila u Suvodolu na Pešteri polovinom juna 1912.godine. To je imalo za posljedicu da su mnogi seljaci bježali preko granice u Srbiju, a od njih će se popunjavati postojeće komitske čete i formirati nove, kao i čete dobrovoljaca, pa će tako oko granice uvijek biti spremnih grupâ i četâ za borbu protiv turskih odmetnika i potjernih četa. Te komitske čete i grupe dobrovoljaca će prve i započeti borbene akcije za oslobođenje na turskoj teritoriji u Sjeničkom i Pljevaljskom sandžaku u oktobru 1912. godine. Tako će komite pod komandom vojvode Sretena Vukosavljevića (Tmušića) i prije zvanične objave rata Srbije Turskoj 18. oktobra 1912. godine osloboditi neka sela uz srbsko-tursku granicu u sjeničkoj i novovaroškoj kazi.''

Iz svega rečenog može se zaključiti da Petar Petrović Azanac nije na žalost dočekao toliko žuđenu slobodu i ujedinjenje svog naroda. Od njegove smrti prošlo je evo već 96 godina i tek danas se koliko-toliko na dostojan način zvanično odužujemo kao društvo i kao sljedbenici njegovog patriotskog djela, otkrivajući mu ovo spomen-obilježje u znak naše vječne zahvalnosti prema njemu, na ponos ne samo njegovih najbližih srodnika već i današnjih i budućih potomaka i naraštaja, koji će se pri svakoj posjeti podsjećati svijetlih primjera iz bogate nacionalne istorije srbskog naroda na ovom području.