Priča o knezu Prijanu: Istorijske beleške sa Glamočkog polja

 

1. Glamočko polje, posuto stećcima i mramorovima, arheološkim nalazištima iz rimskog i kasnoantičkog perioda, može biti i svakako jeste pravi raj za ozbiljna starinarska istraživanja. Čuveni arheolog Dimitrije Sergijevski zapisao je kako je istražujući na Odžaku u Glamoču „otpočeo svoju naučnu karijeru“. Predanja sa Glamoča, narativno slikovita i epski raskošna beležena su u nekoliko ozbiljnih radova.

 

Nažalost, tragična zbivanja prilikom raspada bivše Jugoslavije (1991-1995), egzodus Srba iz Krajina ozbiljno je poremetio ranije vekovno demografsko stanje. Zbog tih, ali i drugih razloga predanja se zaboravljaju munjevitom brzinom. Glamočka groblja, naročito nekropole (gromile) predstavljaju zanimljiva arheološka nalazišta. Posete tim nalazištima daruju saznanja kojima mogu da se osvetle čak i oni „mračni“ periodi iz istorije Srpske pravoslavne crkve.

 

Nadležni episkop bihaćko-petrovački gospodin Hrizostom Jević blagoizvoleo je da se po severozapadnom obodu Glamočkog polja učini jedna ekskurzija u cilju prikupljanja podataka sa nekoliko starih grobalja. Predvođeni našim vladikom koji je uvek blagonaklon prema takvim poduhvatima, ali i rad da se u njih aktivno uključi, ujutro 23. septembra 2011, sa Mliništa se spustismo u Glamočko polje i odmah nam na pamet padoše i u srcu zaigraše reči pesme:

 

Na ulazu u selo Stekerovce nalazi se takozvano Mrtvo groblje. Ovaj, naizgledni pleonazam nije slučajan. To groblje već dugo nije u upotrebi, jer na njemu se odavno niko ne sahranjuje, grobna mesta su ulegla u zemlju… Tu se ističu dva velika krsta od kamena, visoka preko dva i po metra, koje narodna tradicija vezuje za vojevanje uskoka Stojana Jankovića protiv glamočkih begova i kliških sandžak-begova iz porodice poturčenjaka Filipovića, nekada Pilipovića. Treba naglasiti da, ako je neko u tom plemenu baš opravdao ime „ljubitelja konja“, bila je upravo ta islamizovana grana. Ibrahim Manzur Efendija, Francuz, avanturista prešavši na islam, hvali početkom XIX veka ergele glamočkih begova Filipovića, a slično se čita i u nizu drugih putopisa XVII i XVIII veka. Priča se da je u staroj crkvi sela Vrba, koje se nalazi prema Livnu, bila poveća zbirka ikona, svetaca starih porodičnih slava, koju su pomuhamedanjeni Glamočaci ostavljali lokalnim parosima. Vredni sveštenici su zapisivali kome su pripadale, ko ih je i kada doneo prilikom primanja nove vere osvajača, a sada društveno privilegovane grupe. Takva mala istorija islamiziacije u Jugozapadnoj Bosni propala je 1941. kada su ustaše zapalile crkvu u Vrbi. Za Filipoviće se priča da su svoju porodičnu ikonu čuvali u kući na begovskom Odžaku, da su je poštovali, doduše kroz „dvoversko“ sujeverje, ali baš kao „kakvu najveću svetinju koja je njima ostala od davnina“.

 

2. Južno od Stekerovaca i Vagana, nalaze se Šumnjaci, takođe pitomo mestašce Glamočkog polja u kome uspeva nadaleko čuveni krompir. Poznata je šala, u kojoj ima i mnogo istine, da kada se traži kilogram glamočkog krompira mušterija bude upitana: „A sa koje strane da ti odsiječem“? Ili ono: „Ove godine je krumpir dobro rodio. Onaj veliki baš dobro, a onaj mali tako i tako“… U pomenutim Šumnjacima postoji aktivno groblje u kome se nalazi zanimljiv srednjovekovni mramor, odnosno stećak. Natpis sa toga kamena je objavljen i u savremenoj transkripciji glasi: „Se leži knez Prijan“, a na modernom jeziku: „Ovde leži knez Prijan“. Još je Ivo Andrić potcrtavao vezanost srednjovekovne vlastele u Bosni za tlo, za zemlju, koja se tamo dosta poštuje, koja se naziva „plemenitom“. Naziva se tako jer je dobijena od bana ili kralja kao „baština“ – nasleđe, „plemenština“ – znak većeg dostojanstva i postaje imovina roda „plemenita baština“ – kao nagrada za učinjene zasluge. U slučaju kneza Prijana, jedno naročito narodno poštovanje se sačuvalo do današnjeg dana. Meštani Prijanu tepaju, diče se i ponose drevnošću njegovog nadgrobnog spomenika. Na kraju krajeva, naročito je važno što se taj stećak nalazi u još uvek aktivnom pravoslavnom groblju, gde sveštenik drži parastose i pomene.

 

Šta se može doznati o Prijanu? Zanimljivo i karakteristično da se pored Šumnjaka, na drugoj, istočnoj strani polja, 10-ak kilometara vazdušne linije nalazi selo Prijani. Da li je, možda, reč o predstavniku roda Prijana, nekakvom rodonačelniku… Mesto se pominje u Dobrunskom, tj. Kruševskom pomeniku sa kraja XV veka, iz koga su poticali darodavci manastira i drugih pravoslavnih svetinja. Tamo se navodi Vojislav ili Kovislav iz Prijana (Stojan Novaković, Srbski pomenici XVI-.XVIII veka, Glasnik Srbskog učenog društva, knj. XLII, u Beogradu 1875, str. 21-22). Knez Prijan najverovatnije pripada grupi uglednika, knezova i vojvoda koji su poznati u drugoj polovini XV i prvoj polovini XVI veka kao akteri društveno-političkih zbivanja u Bosanskoj Krajini: učesnici u ratovima i predvodnici seoba.

 

3. Naša znatiželjna grupa: Njegovo Preosveštenstvo episkop bihaćko-petrovački gospodin Hrizostom, producent Alternativne televizije (ATV) iz Banja Luke gospodin Ratko Radanović i autor ovih redova su na Šumnjačkom groblju tražili Prijanov nadgrobni beleg. Poraženi, jer su veći i masivniji spomenici bili tek iz XIX veka, počeli smo da sumnjamo u navode iz zavičajne literature. Na dnu groblja je ipak bio spomenik sa reljefnim Prijanovim portretom. Prijan! Evo ga Prijan! Mogao sam konačno da odahnem, iako su po tonalitetu rečenice moji saputnici, mislili da me je ujela zmija.

 

Prijanov spomenik je kamena stela koja se pruža pravcem istok-zapad, čije su dimenzije: visina 1, 35 m, širina sa čeone strane iznosi od 0, 48 m do 0, 53 m, a sa bočne 0, 43 m. Pri vrhu je kameni spomenik nazubljen petokrakim vencem. Lik pokojnika je rustično isklesan u stojećem stavu. Na bočnoj severnoj strani spomenika prikazani su polumesec i štit. (D. Nikić, Glamoč – naselja i stanovništvo, Sarajevo 1989, 156-157). Na leđnoj strani je natpis: „Se leži knez Prijan“, ispod koga je ugravirano sečivo prelomljenog mača. Moglo bi biti da je Prijan stradao u nekom boju. Od natpisa se danas jasno sačuvalo jedino: „prianъ“.

 

Antropogeograf Dušan Nikić je na jednom mestu zabeležio: „Istražujući često prošlost krajeva livanjskog kraja i susjednih mu kraških oblasti čuo sam veoma interesantna, a i indikativna kazivanja od dvojice mještana iz sela Vrba kod Glamoča i sela Bastasi kod Grahova. Kada sam starinu Simu Paštara iz Vrbe pokaujući na jedan u kamenu izrezbaren lik upitao čiji je to spomenik on mi je odgovorio: „To je naš Prijan“. Gotovo isti odgovor dobio sam i od jednog starca iz roda Cvijana u selu Bastasi. Naime, u seoskom pravoslavnom groblju između kamenih mramorova i krstova ističe se svojom visinom od 3 metra jedan drveni jednokraki spomenik „nekom seoskom prejatelju o kojem se ništa ne zna“, ali svi kazuju da taj prijatelj ispunjava sve želje meštana, naročito nerotkinja.

 

 

- E, pa prejatelj ti je od svih ljudi najbolji, i uvijek je spreman da ti u neprilici da ruke, zato ga i zovemo tako, a i čuvamo ga kao našu najveću svetinju – odgovorio mi je starac Cvijan“. (Neobjavljen rukopis o Livnu).

 

4. Znajući za legende o Prijanu koje kolaju po Tromeđi, poželeo sam da se na grobu istorijskog kneza Prijana, osvedočim o njegovom spomeniku i natpisu, zatim o položaju istog usred šumnjačkog groblja. Videli smo tu kamenu drevnost koja je obavijena oreolom tradicije i osijana zracima poštovanja. Blagočestivi Prijan, čija se dobra dela pamte, jer sama sačuvanost njegovog mramora svedoči da je bio čestit. Njegova dela su nesumnjivo bila „Bogu pristupačna“. Stećci prenose lapidarne, ali etičke poruke. Tako na suprotnom kraju Bosne i Hercegovine, u Popovom Polju, u selu Ubosko, na jednom grobu stoji: „A se leži Dabiživ Radovanović. Čo(ve)če, tako da si blag“. I Glamočki Prijan je tu i on govori na svojevrsni način da budemo ljudi, i još više: da budemo prijani.