Mesto mladenačkog ispita

Na desetak kilometara od Jagodine, pored sela Prnjavora i reke Jošanice, između brda Čukare i Ravnog gaja, u podnožju Crnog vrha, nalazi se manastir Jošanica, s hramom posvećenim svetom ocu Nikolaju. Iako prvi pisani podaci o njemu postoje tek od kraja osamnaestog veka, istorija nastanka ovog manastira seže u daleku prošlost, u vreme kneza Lazara. Usmena predanja govore da je knez Lazar podigao hram 1371. godine, da bi se u njemu venčao sa kneginjom Milicom, ali je ipak verovatnije da je u ovdašnjem hramu obavljen samo mladenački ispit, a da je venčanje obavljeno u Ravanici.

Kao mnogi naši manastiri i Jošanica je dobila ime po reci, koja protiče pored. Ali, u ovom kraju postoji predanje koje kaže da su i manastir i reka dobili ime po isposniku Joši, koji se podvizavao u pećini ispod brda Šarenika, koja i danas postoji. Odakle je došao i šta se sa njim dogodilo, ne zna se. Ostaje samo priča da je bio prvi stalni stanovnik ovoga kraja. Od meštana Prnjavora može da se čuje i priča da je neko iz pratnje kneza Lazara, možda čak i on sam, ranio Jošu prilikom lova. Nesrećnog isposnika su preneli u neko malo sklonište na mestu gde je sada manastir, na kojem je on napustio ovaj svet a hram je kasnije podignut na mestu njegovog upokojenja. Legende se pamte i prepričavaju, a po ostacima živopisa i stilu gradnje hrama zaključuje se da je uzor njegove gradnje mogao da bude hram manastira Kalenić, građen u stilu moravske škole. Doduše, dosta pojednostavljenom.

Manastir Jošanica je igrao značajnu ulogu u svim istorijskim događajima, bunama i ratovima, koji su bili česti u ovim krajevima. Koča Anđelković, poznatiji kao Koča Kapetan iz Panjevca, odabrao je Jošanicu za svoje sedište, odakle je čuvao Bagrdanski tesnac i tako sprečavao Turke da snabdevaju Beograd hranom i municijom. Posle poraza, Turci su u znak odmazde zapalili manastir koji je obnovljen tek 1793. godine, kada je donet ferman da porušene crkve i manastiri mogu da se obnavljaju. Mada o tome nema pisanih podataka vrlo je verovatno da su se ovde odvijali značajni događaji za vreme Prvog srpskog ustanka, s obzirom na to da se u manastiru nalazi „Karađorđeva soba”, u kojoj je vožd „preležao vrućicu”.

Potom dolazi učešće u Hadži-Prodanovoj buni i saradnja sa monahom Đenadijem iz Trnave, i dolazak kneza Miloša 31. jula 1815. godine na dogovor sa vladikom niškim Milentijem. Bila je to priprema za pregovore o miru izaslanika kneza Miloša i Marašli-Ali-Paše. Tu je 12. ili 13. avgusta 1815. godine sastavljena žalba (istanije), koja je upućena u Carigrad, u kojoj su opisana sva zlodela koja su Turci činili u Srbiji. U manastirskoj arhivi sačuvan je podatak da je tim povodom knez Miloš poklonio manastiru tri zvona (1832), ali su ona skinuta i odneta tokom Prvog svetskog rata. Nova su postavljena tek 1923. godine.

U manastirskoj porti nalazi se grobnica porodice Miloja Teodorovića, kneza i vojvode levačkog iz vremena Karađorđa, koji je rođen u jednom od susednih sela. Bio je vođa ustanka u ovom kraju. Miloje je bio i Milošev izaslanik pri zaključenju mira sa Marašli-pašom, zajedno sa Neofitom, kaluđerom iz manastira Nikolja na Ovčaru. Kažu da mu je često u goste dolazio pobratim hajduk Veljko, sa kojim je noću „vijao Turke po mahalama”.

U manastirskoj crkvi sačuvani su delovi živopisa, čije su popravke vršili bugarski i makedonski majstori. Među figurama se ističu članovi vlastelinske porodice, mogućih ktitora, jer se procenjuje da je ovaj živopis nastao oko 1400. godine.

Nije zaboravljen ni Joša sa početka priče. U priprati, živopis ukazuje na pustinjaka-svetitelja, što nas vraća na narodnu tvrdnju, da je ono što se priča, zaista i bilo.