Spisi o Srbima

Sa zakašnjenjem od skoro dva veka, na srpski jezik su prevedeni svi tekstovi u kojima je čuveni francuski pesnik, pisac i političar Alfons de Lamartin pominjao Srbiju, srpski narod i običaje. Po prvi put na jednom mestu, u okviru knjige „Spisi o Srbima”, našle su se zabeleške, utisci i opisi starog Balkana zahvaljujući kojima je Evropa u velikoj meri promenila mišljenje o narodima pod turskom vlašću.

Izvode iz Lamartinovih dela priredila je i prevela Jelena Novaković koja, iscrpnim predgovorom, sa lakoćom uvodi čitaoce u svet Lamartinovih opažanja. Širi kontekst Lamartinovog interesovanja za Orijent razjašnjava u pogovoru Dejan Ristić, istoričar. Zahvaljujući izdavačkoj kući „Utopija” pred domaćom publikom su dvojezični (na srpskom i francuskom jeziku) fragmenti iz radova poznatog francuskog romantičara, „Put na Istok” (1832-1833), „Beleške jednog putnika”(1835), „Novi put na Istok” (1851-1853), „Istorija Turske” (1854-1855), „Mišljenja, govori i članci o Istočnom pitanju” (1840).

Gorštaci sa uglađenim manirima

Otkud uticajni evropski pesnik na teritoriji još sasvim neoslobođene Srbije? U 19. veku zapadni mislioci su, tvrde istoričari, počeli da prate zbivanja na Istoku. Tamošnje zanimanje za Balkan raste u doba ratova za oslobođenje od turske vlasti. U tom interesovanju prednjačili su Englezi i Francuzi. Tako se Lamartin našao na zagonetnom Orijentu, dok su ga sa svih strana zapljuskivali utisci iz Grčke, Bugarske, Turske, Bejruta i drugih tačaka na kraju Evrope i početku Azije. Na istočnjačkom putu 1833. godine našla se i mala srpska kneževina, pobunjena, ustanička, ali ne potpuno oslobođena od Turaka.

Srpski je jezik „skladan, muzikalan i ritmičan, među njima ima malo imovinske nejednakosti, postoji samo opšte blagostanje, a jedina raskoš je u oružju”, opisuje Lamartin Srbiju tridesetih godina pretprošlog veka.

Muškarce je doživljavao kao gorštake sa uglađenim manirima, kao pastire koji žive za slobodu. Lepota žena ga je podsetila na stanovnice lucernskog i bernskog kantona. O Srbiji piše informativno i zanimljivo, često u romantičarskom zanosu. Nije ravnodušan prema spremnosti da se Srbi izbore za svoju nezavisnost, samostalnost i konačno oslobođenje od Turaka. Tokom dva meseca, koliko mu je bilo potrebno da obiđe ovaj deo sveta, sreo se sa seljacima, knezovima i ratnicima, slušao epske narodne pesme, veličao domaći ponos i gostoprimstvo.

Važna epizoda u njegovom kazivanju je dolazak u predvorje Ćele kule. Tamo je stigao samo u pratnji turskog dečaka koji mu je čuvao konja. Zato nije imao koga da upita kakav je to „varvarski spomenik”. Dok se dečak igrao komadićima kostiju, Lamartin je sačekao karavan i turske konjanike koji su mu objasnili da su to lobanje Srba, pogubljenih u poslednjoj buni. Lamartin je Ćele kulu opisao kao cenu slobode koju je mali balkanski narod morao da plati Otomanima. Osim toga što je bio pesnik i prozaista, Lamartin je bio i političar u Francuskoj i predviđao je da će Srbi stvoriti novu, nezavisnu evropsku državu.

Zalaganje za „srpsko pitanje”

– Lamartin je doprineo razumevanju između Francuza i Srba. Dugo je njegov narod navijao za opstanak Otomanske imperije. Međutim, Lamartinovo viđenje ih je pokolebalo. On je glorifikovao nastojanje Srba da povrate državnost. Veoma je važno što je baš Lamartin taj koji ih je suočio sa stanjem na Balkanu, jer je on bio neosporni autoritet i veoma čitani autor. Bio je, savremenim jezikom rečeno, srpski lobista. Zalagao se za „srpsko pitanje” među francuskim diplomatama, političarima i parlamentarcima. Mi, istoričari, smatramo da je upravo Lamartin otpočeo eru francusko-srpskog prijateljstva, a ne događaji iz Prvog svetskog rata, kako se obično misli – objašnjava Dejan Ristić.

„Spisi o Srbima” izašli su u okviru biblioteke „Baština ratnika” čiji je pokrovitelj Ministarstva rada i socijalne politike. Priređivači i izdavači imaju jasnu nameru da oba evropska naroda podsete na literarne i istorijske kvalitete Lamartinove proze. Francuski romantičar je, slažu se mnogi, neosporno bio na strani Srbije u vreme dok se ona borila za državnost. Zlatna nit koja bi mogla povezati „Spise o Srbiji” sa 21. vekom, jeste pitanje na koji način, zbog čega i radi kojih ciljeva bi srpsko društvo ponovo moglo steći naklonost nekog savremenog Lamartina.