Prvi veliki Beograđanin

Poslednji srednjovekovni srpski vladar i tvorac prestoničkog Beograda, despot Stefan Lazarević  bio je učen čovek, vrstan mislilac i pisac. Poetska ostvarenja "Natpis na stubu", "Slovo pohvalno knezu Lazaru", a nadasve poslanica upućena nepokornom bratu - "Slovo ljubve", su remek-dela stare srpske književnosti. Čuveni su njegovi "Rudarski zakoni", kojima je definisao odnose u ovoj, tada veoma razvijenoj oblasti privređivanja. Ponos Stefanovog dvora je bila biblioteka u kojoj je Konstantin Filozof sa grupom monaha, umnožavao prepise starih dokumenata, prevodio latinske, i druge knjige. Tu su delali poznati pesnici Jefrem i Andonije Rafail-autor desetog i poslednjeg srednjovekovnog spisa o Kosovskom boju - "Slovo o svetom Lazaru".

Sin cara Lazara i carice Milice bio je i mislilac, s darom da vidi daleko u budućnost. Ima naznaka da je predosetio dolazak novog vremena, stvaranje gradske buržoazije i sumrak feudalne vlastele, predosetio je renesansu! Bio je to "Novi vek", koji se tek naslućivao na zapadu Evrope. Milorad Pavić, književnik, napisaće šest vekova kasnije da je srpski despot bio predstavnik "vizantinskog humanizma", daleko starijeg od zapadnoevropskog. Stefan Lazarević je bio i pravedan, pošten i istinoljubiv vladar, ali i dobar vojskovođa, znalac ratnih veština. Prvi je uveo opštu vojnu obavezu i stvorio stajaću vojsku, umesto feudalnih armija. U zapadnim zemljama je bila poznata njegova ratna veština i podvizi u bici na Rovinama, kod Nikopolja i Angore. Bio je prvi od 24 pripadnika viteškog reda "Zmaj", kojeg je osnovao ugarski kralj Žigmund Luksemburški (1408). Vitezovi su na grbu imali zelenog zmaja, koji repom drži vrat, a na sklopljenim krilima ima crveni krst. Srpski oklopnici, članovi reda, bili su odeveni u crno, u znak žalosti za carem Lazarom. Despot je lično vodio školu borilačkih veština, čiji je princip bio "postići pobedu sa što manje poginulih i ranjenih".
Bio je i vešt državnik, jer je uspeo da sačuva Srbiju od Turaka posle Kosovskog boja. Njegov dvor je bio mesto političkog odlučivanja, ali i izvor stvaralaštva, lepe reči, stiha, akorda ili pokreta. Među zidovima utvrđenja na Ušću govoreno je staroslovenskim jezikom, jezikom srpskog plemena koje je u devetom veku živelo između Soluna i Carigrada. Prema tom dijalektu, Ćirilo i Metodije, slovenski apostoli, su sastavili azbuku tokom druge polovine istog veka. Srpskoslovenska književnost javila se s nastankom samostalne srpske države. Kasnije je obavljena srpska recenzija starog slovenskog jezika, pri čemu je glavna izmena bila u vezi sa staroslovenskim glasovima kojih nije bilo u srpskom jeziku. Običan narod govorio je istim jezikom, ali uprošćenom, narodnom varijantom.

Punih 6 vekova kasnije, široj javnosti je prvi put postao dostupan jedan pisani dokument Stefana Lazarevića, pošto je preuzeo dostojanstvo despota i proglasio Beograd za prestonicu. Nažalost, dokument nije u vezi sa Beogradom, već je reč o Povelji despotici Evpraksiji, napisanoj 1. septembra 1404. godine. Povelja je objavljena u prvoj knjizi "Starog srpskog arhiva", aprila 2003. godine. Šest vekova kasnije moderna nauka je pouzdano utvrdila da je Despot bolovao od visokog pritiska, da se obraćao lekarima iz Dubrovnika još 1397. godine, a da su latinski hećimi došli na dvor u Beogradu, tek 1408. godine.
U selu Cerkvine ispod Kosmaja, na mestu zvanom Glavica, na kojem je preminuo despot Stefan, nalazi se stub Đurđa Zubovića, od studeničkog mermera. Epitaf despotu je staroslovenski napis popa Vlkše, pisan u prvom licu, kako je to onda bio običaj.
Međutim, mesto na kojem je ukopan srpski vladar, donedavno nije bilo poznato. Ključni dokaz pojavio se tek 2006. godine. Stručna naučna ekspertiza je pokazala da su zemni ostaci nedavno pronađeni u crkvi Manasiji, Stefanovoj zadužbini, upravo kosti velikog vladara, tvorca srpskog, prestoničkog Beograda.