Crkva boje carevićeve krvi

Grafikon: Crkva carevića Dimitrija na krvi

Na uzvisini pokraj ušća Kamenog potoka u reku Volgu nalazi se najpoznatija građevina drevnog Ugljiča – crkva carevića Dimitrija na krvi. Njeni zidovi boje krvi, raskošni beli ornamenti i plave kupole sa zlatnim zvezdama ostavljaju snažan utisak na posetioce. Ovaj spomenik budi sećanja na stravične događaje koji su prethodili tragičnom periodu u istoriji Rusije, poznatom kao Smutno doba.

Car Ivan IV Vasiljevič Grozni umro je 18. marta 1584. godine. Carski presto nasledio je njegov najstariji sin Fjodor Ivanovič. Prema pisanju njegovih savremenika, Fjodor Ivanovič je bio slabašan i bolešljiv čovek. Boljar Boris Fjodorovič Godunov, brat careve supruge, postao je regent nesposobnog vladara. Car Fjodor nije imao dece, ali za Godunova je postojala prepreka na putu ka vlasti. To je bio carević Dimitrije, maloletni sin Ivana Groznog i njegove poslednje supruge Marije Nagaje. Zato su mladi carević i njegova majka, zajedno sa uglednom pratnjom od 4 hiljada ljudi, bili proterani u drevni Ugljič, grad na reci Volgi koji je ovaj dečak dobio kao rođendanski poklon od svog oca Ivana Groznog.

Okolnosti ovog zločina i nesreće koja se dogodila u Ugljiču u podne 15. maja 1591. ostale su do danas nerazjašnjene. Još od vremena poznatog istoričara i pisca Nikolaja M. Karamzina (1766-1826) veruje se – na osnovu nekih istorijskih dokumenata – da je Godunov počinio ovaj gnusni zločin kako bi dospeo na presto. Ova verzija priče predstavljena je i u Puškinovoj drami „Boris Godunov“. Međutim, postoji još jedna verzija ovog događaja: carević je doživeo epileptični napad dok se igrao nožem i sam je pao na oštricu. Letopisi i legende iz Smutnog doba obiluju tragičnim i krvavim detaljima, ali njihovi autori nisu bili očevici ovog ubistva. Osim toga, savremenici su okolnosti pod kojima se tragedija dogodila prepričavali onako kako je to njima najviše odgovaralo. Tako je, na primer, postojao veliki broj varalica, „lažnih Dimitrija“, koji su govorili da su na čudesan način preživeli ubistvo i predstavljali se kao pravi carevići. Oni su tako pokušavali da dođu na vlast zloupotrebljavajući trenutnu situaciju – unutrašnje ratove i političke krize koje su potresale zemlju. Stanovnici Ugljiča veoma su poštovali svog carevića i to je mogao biti jedan od razloga što je prvi „lažni Dimitrije“ lako pridobio narod za sebe i postao car Rusije, ali samo nakratko.

Mesto stradanja carevića Dimitrija nije zaboravljeno. Tamo je podignuta kapela, ali je bila spaljena tokom rata sa Poljskom. Prva crkva od drveta posvećena careviću Dimitriju podignuta je ovde 1630, a na mestu dečakove pogibije postavljen je nadgrobni spomenik. Prema legendi, svake godine na dan njegove smrti iz peska procuri krv. Sudbina carevića Dimitrija mogla je da zadesi i prvog cara iz dinastije Romanov, Mihaila, ali ga je spasao Ivan Susanjin. Car je zbog toga naredio da se iz njegovih ličnih sredstava sagradi kamena crkva. Romanovi su, kao i sam Petar Veliki, negovali kult carevića Dimitrija, a priču o njemu pretvorili su u narodnu legendu.

Na mestu stare oronule drvene crkve je 1692. podignuta nova crkva od kamena, projektovana u svečanom i živopisnom stilu moskovskih hramova. Od samog početka crkva carevića Dimitrija imala je status spomenika i u njoj se nije služila liturgija. Sama crkva podseća na brod. Kubusni dvospratni centralni deo crkve povezan je pravougaonom konstrukcijom sa zvonikom. Ovo je svojevrsna arhitektonska metafora: crkva predstavlja brod koji plovi po moru života na kome vrebaju razne opasnosti. Kao što je uobičajeno, hram se sastoji iz četiri dela koji se nižu jedan za drugim: oltar, naos crkve (glavni deo gde stoje vernici), trpezarija i priprata. Iznad raskošno ukrašenog naosa uzdiže se pet skladnih kupola. Crkva na donjem nivou posvećena je arhangelu Mihailu, a na gornjem careviću Dimitriju. Na severni deo priprate nekada se nadovezivala nevelika galerija koja je povezivala sve delove zgrade. U 19. veku umesto nje izgrađen je paraklis. Bogato ukrašeno stepenište u zapadnom delu omogućava parohijanima da se iz priprate popnu na drugi sprat. Kula zvonika iznad priprate dopunjuje harmoniju i eleganciju kojom odiše celokupno zdanje. U skladu sa tradicionalnom ruskom arhitekturom, predviđeno je da se crkva carevića Dimitrija na krvi posmatra iz različitih uglova. Građevinu treba posmatrati sa svih strana kako bi se doživela prirodna plastičnost i grandioznost reljefa. Međutim, glavna južna fasada sa šest veličanstvenih prozora, ukrašenih impresivnim okvirima, najbolje dočarava živopisan stil crkvenog dekora.

Bilo je potrebno više od sto godina da se oslika unutrašnjost crkve. Parohijani su prikupili 750 rubalja i tako su freskopisci pod nadzorom Pjotra Hlebnjikova, majstora ikonopisa iz Borisoglebskog manastira, počeli sa radom. Freske predstavljaju kombinaciju škole drevnog ikonopisa sa formama nove klasične ruske umetnosti. Upravo su ovde rođene tehnike pomoću kojih su nastala dela koja su postala istaknuta obeležja enterijera ruskih crkava. Posebno se izdvaja slobodna kompozicija impozantne freske urađene tehnikom otiska, koja je bila popularna u 18. veku. Ovo remek-delo pod nazivom „Ubistvo carevića Dimitrija“ nalazi se na zapadnom zidu crkve. Dramatično i sa mnogo detalja, u posebnim kompozicionim celinama, umetnik prikazuje život i smrt carevića. On predstavlja poznatu verziju legende: Dimitrije izlazi iz palate, dešava se ubistvo, zvono zvoni za uzbunu, građani kažnjavaju ubice, Dimitrijevi posmrtni ostaci prenose se u Moskvu. Trpezarija je oslikana scenama iz života Adama i Eve. Posmatrača mogu iznenaditi obnažene figure gde se umetnik poigrava odnosom svetlosti i senke, napuštajući tako tradicionalno ikonopisanje.

Ruska vlada predložila je 2001. da se crkva svetog carevića Dimitrija na krvi uvrsti u Listu svetske baštine UNESKO-a.