PUTEVIMA NAŠE PROŠLOSTI - KNEZ NIKOLA VASOJEVIĆ (1797–1844)

ROĐEN NA ZGARIŠTU

Knez Nikola Vasojević, od oca kneza Staniše (Mihaila) i majke Jovane (Ane), rođene Nikšić, rođen je 1797. godine, u ljevorečkom selu Lopatama, u današnjoj Crnoj Gori. Jovana je bila kćerka trebješkog harambaše Lazara Nik-šića, koji se od 1791. godine, poslije neuspjelog poznatog Trebješkog ustanka nalazio sa još 200 trebjeških porodica u izbjegu u Gornjoj Morači. Oslonjena na moćnu jednokrvnu i jednovjernu zaštitnicu Rusiju, sa kojom je 1711. godine uspostavila jasne i trajne bratske odnose, Crna Gora se tokom druge polovine 18. vijeka veoma aktivna i žestoko opire turskom okupatoru. Zato je 11. jula 1769. godine došlo do velikog pohoda turske vojske na Crnu Goru, koja je u bici kod Visočice od Crnogoraca bila potučena. U toj bici teško su ranjeni glavnokoman-dujući obje zaraćene strane, Mahmut – paša Buštalija i vladika Petar I. Mahmut paša je nakon zaliječenja ranâ, u jesen iste godine, ponovo krenuo s 30 000 vojnika na Crnu Goru. Petar I je proglasom pored Crnogoraca pozvao i Brđane, među kojima su učestvovali i Vasojevići. Do odlučujuće bitke došlo je 3. oktobra na Krusima, u kojoj su Turci do nogu potučeni, gdje je i sam Mahmut paša bio uhva-ćen i posječen.

O borbama prilikom drugog pohoda Buštlije, dr Dašić kaže „...O stavu Vasojevića prema prvom pohodu Mahmut paše na Crnu Goru nedostaju podaci, a prilikom drugog pohoda (iste 1796.) oni se zajedno sa drugim brdskim plemenima bore protiv brojne turske vojske, koja je od Gusinja, Plava, Bihora i Bijelog Polja, a po svemu sudeći i od Pljevalja, krenula u pomoć skadarskom veziru. Savremenici i učesnici u događajima ostavili su ovo svjedočenje „Kad je drugi put Skadarski Mahmut paša Buštlija udario na Crnu Goru, Trebješani su bili sa Moračanima, Rovčanima i Vasojevićima protiv kolašinskih Turaka“. Vasojevići i ostali su se tom prilikom tukli sa turskom vojskom na planini Lopate (Lopate u Lijevoj Rijeci) „i nijesu joj dopustili da se sastane sa Bušatlijom, nego su ih sramotne vratili natrag...“
 

Sljedeće 1797. godine, kolašinski i medunski Turci su se djelimično popalili i popljačkali, kada je zapaljena i kuća kneza Staniše (Mihaila) Milo-ševića. Ipak, mnogo je žešća bila 1802. godina, kada je Lijeva Rijeka pretrpjela žestoka pustošenja, paljevine i pogibije. U tim borabama je poginuo i knez Staniša (Mihailo), iza koga je ostala njegova udovica Jovana (Ana) sa petogodiš-njim sinom Nikolom, bez igdje ičega. „Nesreća postigša kuću našu 1802. godine, koja me je prinudila do nedraga i kao vukom rashištena ovca u tuđa stada pribežište iskati, bial je pričina tome“ – pisao je kasnije knez Nikola Đorđu Mušickom.

Negdje oko 1803. godine, harambaša Lazar Nikšić preudaje svoju kćerku Jovanu za Gligora Radonjića, valjda Trebješanina.
 

Nikola Vasojević je 1804, godine sa grupom Trebješana odselio u Rusiju. Razlozi seobe Trebješana su poznati. Godine 1788-me oni su digli ustanak i napali na nikšićka turska utvrđenja. Kako ustanak nije uspio, a Turcima je nanio dosta štete i žrtava, Trebješani su listom napustili Trebjesu i praktično se poskitali, da bi na kraju 1791. godine prispjeli u Gornju Moraču, gdje će ostati sve do preseljenja u Rusiju 1804. godine. Za svo vrijeme njihove razure i izbjeg-lištva, koje je trajalo punih šesnaest godina, vladika Petar I se neprestano zala-gao da ih preseli u Rusiju. No, tako veliku grupu od 200 porodica, sa oko 1 000 dušâ, Rusija nije odjednom mogla da naseli, jer su iseljenici morali da se kreću preko Turske i Austrije, a ove to nijesu dozvoljavale. Zato je carica Katarina 1795. godine na tu molbu negativno odgovorila. No, na neprestane molbe Petra I g i moračkih i trebjeških glavara upućenih 1794. i 1796. protiv da se Trebješani nasele u Rusiju, ali da treba pričekati za to pogodan momenat. Pored toga, ruska Vlada je preporučivala Petru I da Trebješane bar privremeno preseli u Crnu Goru. To međutim nije bilo prihvatljivo, jer Crna Gora nije mogla prehraniti ni svoje stanovništvo, već je tu i tamo bilo umiranja od gladi.
 

Konačno, po odobrenju cara Pavla, Trebješani se 1804. godine sele u Rusiju. Seoba je izvršena u tri grupe: prva od 22 porodice, zatim druga sa 50 i u trećoj sa oko 130 porodica, i svi su naseljeni u Novorosijskom srezu u odeskoj guberiniji. Naseljenici su dobijali po 150 ''desjatina'' zemlje i po 150 rubalja pomoći po porodici. Razlog kolonizacije baš u Novorosijskom srezu leži, pored povoljnih klimatskih prilika i plodnosti podneblja, i u tome što je u tom kraju 1702. godine zbog nepodnošljivih političkih uslova iz Vojvodine, koja je bila pod Austrougarskom, naseljeno oko 1.000 porodica sa oko 5 000 dušâ, koje su i formirale to naselje sasvim nanovo na pustom terenu i dali mu ime Nova Srbija. To je ime kasnije preinačeno u novo ime Slavenosrbija, da bi ga na kraju, nakon konačne asimilacije doseljenika, nazvali imenom Novorosijsk, po kome je kasnije i srez nazvan.
 

Nikola Vasojević je sa majkom Jovanom i očuhom Gligorom Radonjićem preseljen sa prvom grupom od 22 porodice Trebješana, i nastanjen u Odeskoj guberiniji, „gdje su ih vazljubljena braća bratski primila kao svoj svoga bez ile i pizme“, kako kaže Vladika Petar I.
 

Dr LJ.Durković kaže da su isključivo Trebješani pod uticajem tamošnje sredine mijenjali svoja imena. Tako se u spisku kolonistâ iz 1807. godine i Nikola Milošević bilježi po očuhu kao „Nikolaj Gligorov Radonjić, neoženjen, star 18 godina“, a njegova majka Jovana vodi se kao „vdova iz nikšićkih dvorjan, Ana, doč Lazarja Nikšiča, stara 40 godina“, dok Gligora vode pod imenom Mihailo, iako u prethodnim podacima stoji „Nikolaj Gligorov“, a ne Mihailov. Tako pogrešno zasnovani podaci su uticali da se i na nadgrobnom spomeniku, koji mu je podigla porodica 1845. godine, u Zagaraču urežu podaci „...knezu Niko-laju Mihailoviću Vasojeviću...“
 

Sa današnje distance gledano, seoba srbskog življa iz Crne Gore u daleku Rusiju izgledala bi veoma čudno. Međutim, kada se uzmu u obzir određeni onovre-meni činioci izgleda nam sasvim drugačije. Prvo, srbski živalj iz Crne Gore, zbog neplodnosti svog kraškog zavičaja, u prošlosti je svojoj krajnjoj nemaštini nalazio lijeka isključivo u migriranju prema plodnijim poljoprivrednim reoni-ma. Drugo, nacionalno svjesni i na svoj srbski identitet do gordosti ponosni, Crnogorci su se u svojim seobama kretali isključivo prema slovenskim jednokrv-nim i jednovjernim sredinama – uglavnom prema Srbiji i Rusiji. Drugi „nebratski“ krajevi nijesu dolazili u obzir, makar se od gladi i skapavalo, što se poslije napada Mahmut paše Đuprilića 1712. godine zbog zatvorenosti granicâ i dogodilo, kada je posljedicom totalnog opustošenja tadašnje Crne Gore sa Cetinjem i zatvaranja pazara na turskoj i mletačkoj teritoriji od gladi pomrlo oko 2 000 dušâ, ali od „nebraće“ nije tražena milost. Treće, s obzirom da je Srbija još uvijek bila pod Turcima, organizovane seobe u tom pravcu nije moglo biti. No, i poslije oslobođenja Srbije, taj prostrani sandžački koridor, koji je i dalje ostao pod Turskom, dugo je predstavljao smetnje za seobu u Srbiju. U takvoj situaciji Crnogorcima je ostajao jedini izlaz u seobi prema svojoj jednokrvnoj i jednovjernoj braći Rusima.
 

Prvi kontakti Crne Gore i Rusije uspostavljeni 1711. godine, nijesu odmah mogli predvidjeti i planove o naseljavanju Crnogoraca, ali finansijska i materijalna ruska pomoć nije izostala. Prva pomoć Rusije Crnoj Gori uslijedila je poslije Đuprilićeve okupacije 1715. godine. Prvi Crnogorac koji je posjetio Rusiju bio je vladika Danilo, koji je od ruskog cara Petra Velikog bio bratski primljen i od njega dobio pomoć Crnoj Gori od 2 700 dukata i 13 400 rubalja jednokratno, i 500 rubalja kao stalnu pomoć svake treće godine, „jer su Crnogorci sa Rusima jedne vjere i jednog plemena, koje će našem oružju u pomoći da bude. Zato vam obećavamo svaku našu carsku milost i nagradu. Ova naša carska milost unaprijed nikada vam se neće uskratiti“, izjavio je ruski car. Da su Crnogorci sa Rusima jedne krvi i od jednog plemena dobro su znali i Crnogorci, radi čega se u Crnoj Gori i govorilo: „Nas i Rusâ - dvljesta milionâ“.

Poslije vladike Save, u Rusiju odlazi vladika Vasilije, 1752. godine. ''Vladici Vasiliju bilo je osobito stalo da se što prije izda Povelja koja bi u suštini značila da crnogorski principat nije nikome podložan, osim ruskome caru. Uz ovakve predstavke i molbe vladika je donio ruskoj vladi predlog da se jedan dio Crnogoraca naseli u Rusiju, kao što se sele Srbi iz Banata, i da tamo formiraju poseban puk, koji bi imao svoje starješine u sklopu ruske vojske. Zbog toga je ruska vlada dala nalog svom poslaniku u Beču, grofu Kajzerlingu, da izdejstvuje kod austrijske vlade dozvolu za prelaz ovih crnogorskih iseljenika preko njenog zemljišta'', što bečka vlada nije prihvatila. Vladika Vasilije je u Rusiji ostao skoro dvije godine, i tamo je 1754. godine štampao svoj spis „Istorija o Crnoj Gori“. „Ruski car je i tom prilikom dao pomoć Crnoj Gori u iznosu od 5 000 rubalja, a vladici Vasiliju na ime putnih troškova 3 000 rubalja, kao i razne darove Cetinjskom manastiru“.
 

Oslonjen na rusko prijateljstvo i podršku, vladika Vasilije odmah po povratku iz Rusije zabranjuje da bilo koje pleme Turcima daje harač, na što bosanski vezir žestoko reaguje. No, vladika za prijetnje ne mari, čak se u dogovoru na vezirovo pismo sa vezirom sprda. To je vezira još više razžestilo. Skupio je 40 000 vojnika i silovito udario na Crnu Goru maja 1756. godine. Međutim, u bici kod Prediša bio je potučen od strane Crnogoraca, a njegove dalje operacije su osujećene intervencijom carice Jelisavete, posredstvom svog poslanika u Carigradu.
 

Vladika Vasilije odlazi i po drugi put u Rusiju i ponovo oživljava ideju o preseljenju jednog puka Crnogoraca u Rusiju i traži da se Crna Gora stavi pod protektorat Rusije. Sa sobom vodi i dvanaest mladića na školovanje. Carica Jelisaveta je „napisala posebnu gramatu Crnogorcima, u kojoj ih prijateljski pozdravlja kao jednokrvnu braću“ i obavještava ih da će im svake godine slati po 15 000 rubalja kao pomoć, ali samo pod uslovom ''da uspostave potpuni red i međusobnu slogu“. To je bilo 1758. godine.

Godine 1756. vladika Vasilije odlazi po treći put u Rusiju. Opet sa istim zadatkom, ali ovog puta umire sljedeće 1756. godine u Petrogradu, i „bi sahranjen u carskom gradu svete Rosije“. 29. januara 1769. godine carica Katarina šalje u Crnu Goru kneza Dolgorukog, sa znčajnom pomoći i Gramatom u kojoj pozdravlja Crnogorce i Brđane, i poziva ih u pomoć „protiv kletih agarjana“.
 

Godine 1779. Radonjići su pokušali da Crnu Goru stave pod protektorat Austrije, ali je „ljubav Crnogoraca prema svemoćnoj majci Rusiji tolika da je nikakve spletke ne mogu pomutiti“, izjavljuje vladika Petar I po povratzku iz Beča. Godine 1785. Vladika Petar I odlazi u Rusiju. U vrijeme njegovog boravka u Rusiji Turci su napali na Crnu Goru i žestoko je poharali, a Cetinjski manastir po četvrti put spalili. No, vladika je i ovom prilikom bio bogato darivan, kome je uz to obećana i svaka druga bratska pomoć, jer se u Petrogradu uvidjelo da nema sile koja bi Crnu Goru odvojila od Rusije prije nego bi zadnji Crnogorac poginuo.
 

Prilikom Napoleonovog napada na Rusiju 1812. godine, vladika Petar I sa Crnogorcima napada na Francuze u Boki Kotorskoj i poziva Bokelje na ustanak „protiv kletog nasilnika koji je napao na našu svetu majku Rusiju“. No, da se ne bi stekao utisak da su se seobe događale isključivo iz ljubavi prema majci Rusiji, treba naglasiti da je za migriranja glavni razlog bio krajnja nemaština. To je i bio razlog da je vladika Vasilije 1754. godine izradio plan o preseljenju svih Crnogoraca u Rusiju i da je taj plan, nakon odobrenja od strane crnogorske skupštine, predao ruskoj vladi. Razumljivo, takav plan je bio neostvarljiv, ali su migracione struje ipak potekle. Tako je u vremenu 1756-1799 godine, uprkos ozbiljnim smetnjama koje su činjene od strane mletačkih i turskih vlasti i nekoliko plemenskih crnogorskih glavara, u Rusiju u pet grupa preseljeno 1 499 licâ. Ovaj živalj je naseljen u Novu Srbiju na jugu Rusije, za čije je preseljenje ruska vlada imala troškove u iznosu od 42 168 rubalja. Iz ove naseljeničke grupe dobar dio mladića dat je na vojne škole o trošku Rusije.

I vladika Petar I je predlagao preseljenje svih Crnogoraca u Rusiju, „jer Crnogorci žele da žive zajedno sa Rusima, kao što sin želi da je stalno kod svoje majke“, kaže vladika, i u tom cilju se obraća ruskom caru preko Tatiščeva. Uz ovu molbu, Tatiščev je i sa svoje strane dao vruću preporuku.
 

Vremenom je Vladika Petar I uvidio da od preseljenja svih Crnogoraca ne može biti ništa, ali šalje jednu grupu Crnogoraca u Rusiju i po njima pismo caru, u kome između ostalog piše „...i nemam šta drugo, Gospodaru, no prikup-ljajući moju posljednju snagu, šaljem ti po mome sinovcu vojvodi Stanku Petro-viću 800 (osam stotina) Crnogoraca, da se nasele u vašem carstvu, da ne bi zbog neplodnosti našeg kraja tuđe države od njih vajde imale''.
 

Godine 1833. u Rusiju odlazi i posljednji crnogorski vladika, Njegoš, i iste godine se vraća sa velikim darovima i 8 000 rubalja, uz carsko obećanje da će Rusija stalno zaštićivati Crnu Goru i da će za nju intervenisati tako odlučno, kao da je jedna od ruskih guberini ja.

Eto objašnjenja otkuda težnja Crnogoraca za seobu u Rusiju, i njihova bez-granična ljubav prema Rusiji.
 

Crnogorci nijesu htjeli biti zadovoljni sa naseljenjem u razvijenim poljoprivrednim rejonima i dobijenim znatnim površinama plodne zemlje, koje bi mogle uticati na duhovno osiromašene, već su svoju djecu davali na školovanje. „Posebno je pitanje školovanja mladih Crnogoraca u raznim zavodima Rusije... djeca su primana u tehničke, poljoprivredne i druge škole na Krimu i Odesi, kao i u vojne škole u Odesi i razne druge zavode“. Godine 1758. vladika Vasilije je prilikom drugog odlaska u Rusiju sa sobom poveo i dvanaest mladića radi školovanja.

Taj  Knez Nikola Vasojević primjer su slijedili i kasniji Petrovići.

-Milošević (1797-1844) Na bazi već stvorene tradicije odabrana je i grupa mladića – doseljenikâ 1804. godine, među kojima se nalazio i Nikola Vasoje-vić, koji je izabrao vojnu struku. „Naskoro zatim ode u Odesu, gdi u korpus inži-nirijskij, pod upravljanijem generala Potiera stoećij stupi. Glavne izpite iz ove nauke položio e u Petersburgu, gdi taki čin proporčika dobio“. Školovanje Nikole Vasojevića trajalo je od 1806. do 1818. godine, dakle punih dvanaest godina. Nakon uspješno završene vojno-inžinjerijske akademije, on je nastavio da službuje u Petrogradu kao vojni inžinjer. Nakon unapređenja u čin kapetana raspoređen je na Kavkaz, gdje mu je glavni zadatak bio izrada vojnih karata za tamošnje granične oblasti. Nije poznato koliko je dugo službovao na Kavkazu, ali se tačno zna da se 1830. godine nalazio na službi ruskog vojnog atašea u Cari-gradu, što znači da je u ruskoj armiji služio od 1818. do 1830. godine, dakle punih dvanaest godina, kako i sâm u svojim pismima saopštava.