SERDAR JANKO VUKOTIĆ, OSLOBODILAC BERANA 1912. GODINE

 

 

 

 

          Nema čovjeka naše krvi i jezika koji je, kao Janko Vukotić, imao bogat životni put, ispunjen obavljanjem mnogo značajnih funkcija. Bio je uspješan diplomata, vojnik i političar.

          Ugledni dom Vukotićâ je dao dosta znamenitih ratnika. Među njima i Janka, koji je svijet ugledao 18. februara 1866. godine na legendarnom Čevu, u Katunskoj nahiji. Poslije završene osnovne škole u rodnom mjestu, sa nepunih 15 godina upućen je preko mora, u Italiju, da izučava vojne nauke kao državni pitomac. U elitnoj vojnoj akademiji u Modeni, prema

navodima nekih autora, školovao se četiri godine. Ostali su, 

                                              pak, tvrdili šest godina. 

       Po završetku akademije putovao je po Evropi da bi upoznao ustrojstvo najjačih vojski, a posebno načine brdsko-planinskog ratovanja. Preko 47 godina nosio je vojnički mundir. Bio je svestran i obrazovan, a tečno je govorio italijanski, francuski i ruski jezik. Prijatan sagovornik, plemenitog lika, stasit i visok 204 centimetra.

       Vojnički obrazovan, 1866. godine dobio je čin poručnika i prvu dužnost u pješadijskoj jedinici. Ubrzo je postavljen da službuje u Ministarstvu vojnom. Godine 1892. unaprijeđen je u čin komandira i postavljen je za komadanta garde knjaza Nikole Petrovića. Komandovao je potom pješadijskom podoficirskom školom, koja je osnovana 1895. godine. U Stajaćoj vojsci je bio komadant kao brigadir, a zatim je bio načelnik opšteg odjeljenja u Ministarstvu vojnom. Starao se da se otvori Pješadijska oficirska škola na Cetinju i Artiljerijska škola u Nikšiću, kao formacijski uredi crnogorske narodne vojske. Početkom 1905. godine Vukotić je imenovan za člana Državnog savjeta Knjaževine Crne Gore. Nedugo docnije postao je ministar vojni u prvoj parlamentarnoj Vladi i ujedno zastupnik predsjednika Vlade. Kasnije je, nekoliko mjeseci, komandovao nikšićkom brigadom, a zatim je bio upravitelj Katunsko-riječke nahije i komandant Katunske brigade. U to vrijeme je određen i za studiju u Velikom vojnom sudu.

       U istoriji je posebno upisan kao komadant u bojevima u vremenu od 1912.  do 1916. godine. Predvodio je Istočni odred crnogorske vojske, koja je razbila turske posade i pojačanja koja su pristigla. Te 1912. godine njegova vojska je oslobodila predio od Mojkovca, Bijelog Polja, Berana, Rožaja, Peći i Đakovice. U Rugovskoj klisuri razbio je Četvrtu đakovičku diviziju. Zapisano je, između ostalog, da je naredio svojim oficirima da, pred prodor u Metohiju, vojnike čvrsto drže u svojim rukama, koji će da čuvaju muslimansko stanovništvo, a posebno obraz muslimana.

 

       Istog dana, kada je Istočni odred oslobodio Peć i Pećku patrijaršiju, komadant Treće srpske armije Boža Janković je već bio u Gračanici. Oba komadanta izdaju isto naređenje svojim jedinicama: ''Kapu skini, na desno koleno klekni''! Vojska se krsti. Većini vojnika suze u očima, jer su Kosovo i Metohija poslije pet vjekova oslobođeni.

       Vukotić je 1913-te komandovao Dečanskom divizijom i u sadejstvu sa srbijanskim jedinicama potukao bugarsku vojsku kod Kalimanaca. Učestvovao je kao predstavnik Crne Gore na mirovnoj konferenciji u Bukureštu, gdje je kazao da su Crnogorci došli da se u Drugom balkanskom ratu bore za ropstvo. Potpisom ugovora o miru utvrđeni su ishodi oslobodilačkih ratova protiv Osmanskog carstva i rata sa Bugarskog. Tim mirom Crna Gora i Srbija su dobile zajedničku granicu, prvi put među dodira, koja se nadama i htjenjima tražila još od onog vremena kada su Karađorđevići ustanički odredi, usmjereni prema Crnoj Gori i Hercegovini, stizali do srednjeg Lima. Kralj Nikola je zbog velikih doprinosa Crnoj Gori dodijelio Janku Vukotiću, 1. februara 1914. godine čin divizijara.

       Prvi svjetski rat serdar Vukotić dočekuje u trostrukom svojstvu, kao predsjednik Vlade, ministar vojni i komadant  Sandžačke vojske. Habzurška monarhija objavila je rat Srbiji 28. jula 1914. godine, a 12. avgusta započela oružana dejstva, u želji da osvoji Šumadiju, stigne na Kosovo i spoji se sa Albanijom, te da tako razdvoji dvije srpske kraljevine - Srbiju i Crnu Goru.

       Serdar Vukotić sa jedinicama Sandžačke vojske, u sadejstvu sa užičkom vojskom prodire iznad Sarajeva stvarajući haos u redovima austrougarske vojske.

       Polovinom oktobra, međutim, došlo je do protivudara nadmoćnijeg protivnika, srbijanska i crnogorska vojska su, pružajući otpor, bile prinuđene na povlačenje iz istočne Bosne. Sandžačka vojska je poslije bitke na Glasincu odstupila na jugoistok i zastala na Drini, između Šćepan Polja i Višegrada. Crnogorska vojska je tada držala položaje od Budve do planine Jelice kod Čačka. U međuvremenu, načelnik štaba Vrhovne komande Srbije, vojvoda Radomir Putnik, šalje istorijski telegram serdaru Janku Vukotiću, u kojem piše: ''Ako crnogorska sandžačka vojska uspe da zadrži prodiranje neprijatelja na pravcu Višegrad-Uvac-Prijepolje-sjenički položaj, Novi Pazar, odužiće se srpstvu zauvek''. Janko Vukotić je odmah odgovorio telegrafski: ''Neka srbska Vrhovna komanda ne brine. Dok god postoje Crnogorci žrtvovaće se do poslednjeg vojnika, ali neprijatelj neće zaći u bok, i još manje u pozadinu bratske srpske vojske''.

       Vukotić je lično, ali i sa svim starješinama divizijâ, brigadâ, bataljonâ, odredâ, doprinio da se Sandžačka vojska oduži srpstvu. Svojim znanjem o vojevanju neprikosnoveno, hrabro i viteški je upravljao svojom vojskom. Po surovoj zimi glavnina srpske vojske se povlačila preko vrleti Čakora ka Skadru. Crnogorci su im omogućili to, jer su spriječili protivnika da srpsku vojsku napadne sa desnog boka.

       Kad je počeo Prvi svjetski rat Jankov sin Vukašin je imao šest godina. Tradicija Crnogoraca je bila da, kad glava porodice (otac) krene u rat, povede i svoje sinove da se uče ratnim vještinama i junaštvu. S obzirom na Vukašinove godine, serdar Janko nije  mogao da ga povede u ratne okršaje. Jankova ćerka, Vasilija, učestvovala je u borbenim operacijama Sandžačke vojske. Odlazila je u prve borbene linije, uzimala pušku i otvarala paljbu, kao i ostali ratnici. Umrla je u Beogradu 1986. godine. Vukašin je bio vojni pitomac prije Drugog svjetskog rata. Dospio je do čina majora jugoslovenske vojske. U toku aprilskog rata je zarobljen. Nakon rata se nastanio u Parizu, gdje je i umro. Njegov sin, Jankov unuk, živio je u Budvi tokom mog boravka, odnosno posjeta školama, početkom  90-ih godina prošlog vijeka.

       Serdar Janko je komandovao crnogorskom vojskom u stravičnoj bici, prsa u prsa, na Mojkovcu od 6. do 9. januara 1916. godine, završenoj potpunim porazom agresora. Nekoliko dana kasnije regent Aleksandar Karađorđević je bio u Podgorici i odlikovao Vukotića najvišim ordenima: Zlatnom Obilića medaljom, Bijelim orlom sa mačevima i Karađorđevom zvijezdom sa mečevima.

       Saznanjem da  će kralj Nikola da potpiše kapitulaciju i da pređe u Italiju, Vukotić je upao u njegove odaje i žestoko reagovao. Narednog dana  kralj mu se telefonom javio iz Skadra: ''Moram, Janko, u Italiju''. Na to mu je serdar odgovorio: ''Dabogda se nikad ne vratio''. Bezizlaznost se uvećala, crnogorske vojne jedinice su se uskomešale, a nezadovoljstvo se umnožilo. Serdar Janko je bio potpuno iscrpljen, morila ga je visoka temperatura. U takvom stanju ga je neprijatelj zarobio i konfinirao u kasarnu u Osijeku.

       Odmah poslije stvaranja Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, postao je komadant šumadijskog područja. Potom je bio armijski komadant u Skopskoj oblasti, pa u Sarajevskoj. Bio je član Ratnog savjeta novostvorene države i počasni ađutant kralju Aleksandru. Tokom obavljanja te dužnosti umro je 4. februara 1927. godine u Beogradu.

       Janko Vukotić je, pored vladara kralja Nikole, u svakom pogledu bio prvi državnik, a najistaknutiji vojskovođa i najzaslužniji ratnik  Crne Gore. Od njega je ostao putokaz i poruka: ''Za slogu sa Srbijom, neprestano htjeti, svakad je imati, svuda sa njom kroz tvoraštvo živjeti u srpstvu''. 

       U februaru se navršavalo 147 godina od rođenja serdara Janka Vukotića i 86 godina od vječnog upokojenja. Zbog toga sam odlučio  da napišem ovaj tekst o velikanu naše prošlosti, koji počiva na dijelu Novog groblja u Beogradu, gdje su ukopani mnogi vitezovi pera i mača. Naposredno, jedan uz drugog, počivaju dvije gromade naše istorije -srbski državnik Nikola Pašić i crnogorski vojskovođa Janko Vukotić. Oni su, predajući sebe, radili na jačanju svojih zemalja, zajedno ih branili - svak na svom polju, bili su bliski prijatelji.