Srbin u službi ruskog cara: Vojno-obaveštajna delatnost u Ruskoj imperiji

Ruski car Petar I Veliki (1672-1725) u vojnom ustavu od 1716. godine, po prvi put je zakonski regulisao obaveštajnu delatnost i stavio je pod ingerenciju general-kvartirmejsterske službe.

U isto vreme, političkom špijunažom nastavljaju da se bave i carske diplomate iz Kolegijuma inostranih poslova. Taj Kolegijum je iste te godine osnovao veliki broj stalnih misija u Zapadnoj Evropi i državama Istoka: u Poljskoj, Holandiji, Švedskoj, Danskoj, Austriji, Engleskoj, Veneciji, Kurlandiji, nemačkim kneževstvima Prusiji, Meklenbergu, Šaumbergu, kao i u Turskoj i Buhari.

Plašeći se politike susedne Osmanske imperije koja je u svakom trenutku mogla da krene u pohod na Rusiju, u jesen 1699 godine Petar Veliki u Istambul šalje svog izaslanika Jemeljana Ukrajinceva. U neprijateljskom okruženju, Ukrajincev se mogao osloniti samo na pomoć pravoslavnih hrišćana, koji su bili većina u evropskom delu carstva.

Ukrajincevu je ne malu pomoć pružio jerusalimski patriarh Dositej koji mu je preporučio srbskog trgovca Savu Vladislavića-Raguzinskog (Jasenik, 1668 - Sankt Peterburg, 1738).

Sava Raguzinski (Raguza - staro ime Dubrovnika) bio je bogat čovek, poznavalac više evropskih jezika, kao i unutrašnje i spoljne politike Turske. Zahvaljujući trgovini, Sava je stekao široke veze kako na Balkanu i u Istambulu, tako i širom čitave Evrope.

Godine 1702. Sava kreće u Rusiju, noseći sa sobom rad „Proučavanje puta Crnim morem do Moskve“ u kojem se detaljno opisuju luke, garnizoni, njihovo naoružanje, baza flote i druge informacije obaveštajnog tipa. Naslednik Jemeljjana Ukrajinceva u Istambula, Petar Tolstoj, pisao je Petru Velikom:

„Sava je čovek dobar i sve vreme usrdno radi u korist velikog gospodara, i želi da i dalje verno služi“.

Vrativši se u Istambul, nastavio je obaveštajne aktivnosti ispunjavajući naređenja cara. Po želji Petra Velikog, 1705. godine on dovodi u Moskvu malog Etiopljanina Ibrahima – pretka velikog ruskog pesnika Aleksandra Sergejeviča Puškina.

Sava je dao veliki doprinos u učvršćivanju trgovinskih i diplomatskih veza Rusije i Evrope. Vodio je pregovore sa papom o potpisivanju konkordata između Rusije i Vatikana. Raguzinski je organizovao trgovinsku mrežu u Turskoj, Veneciji i Francuskoj, koja je, u stvari, bila prva ruska obaveštajna mreža u inostranstvu.

Osim toga, ovaj veliki Srbin je prvi skrenuo pažnju ruskog dvora na Balkan. Od tog vremena, Rusija počinje aktivnije da se bavi pitanjem pravoslavnih naroda u Osmanskoj imperiji. Za vreme rusko-turskog rata (1710-1713), Raguzinski uzima učešće u Prutskom pohodu 1711. godine. Ruski car prihvata Savinu ideju da se pozovu hrišćani na Balkanu da podrže Rusiju u ratu protiv Turske. Raguzinski postaje savetnik glavnokomandujućeg ruske vojske grofa Šeremetjeva za balkanska pitanja. On je održavao kontakte sa srbskim graničarima u Austrijskoj monarhiji, koji su izrazili spremnost da pređu u rusku vojsku, kao i sa Mihailom Miloradovićem koji je predvodio antiosmanski pokret na jugozapadu Balkana. Posredstvom Save, Petar Veliki uspostavlja tajnu vezu sa gospodarom Moldavije Dmitrijem Kantemirom. Moldavija i Vlaška su pokazuju želju za savezom sa Rusijom.

Nastanivši se konačno u Rusiji, Sava postaje tajni savetnik Petra Velikog. Po naredbi cara, on prevodi 1722. godine knjigu Mavra Orbinija „Slovensko carstvo“ na ruski jezik. Na njegovu inicijativu u Rusiji počinje kovanje bakarnog novca. On postaje i glavni snabdevač kovnice bakrom. Treba napomenuti i njegovo učešće u ruskoj delegaciji u Kini, koja je 1727. godine regulisala trgovinske odnose i pogranična pitanja izmeđe Rusije i Kine. Godine 1727, Sava osniva u Burjatiji grad, nazvavši ga po imenu najvećeg srbskog svetitelja Svetog Save – Troickosavsk (danas Kjahta).

Sava Vladisavić Raguzinski je umro 17. juna 1738. godine u Sankt Peterburgu. Sahranjen je u kripti Blagoveštenske crkve.

Milena Cmiljanić,