Republika Srbska i Republika Srbija se moraju pod hitno pozabaviti teškim polozajem Srba u Federaciji BiH

Smatra se da na Balkanu i u Srednjoj Evropi – u Republici Srbiji i u osam susednih i obližnjih država – živi blizu osam i po miliona Srba (8,442,970). Zajedno sa pripadnicima srbskog naroda koji žive u rasejanju širom sveta, reč je o oko deset i po miliona Srba.

Gotovo četvrtina – 2,230,393 – živela je prema popisima iz 2001, 2002. i 2003. u regionu, izvan granica Srbije, uglavnom u susednim balkanskim državama – u Bosni i Hercegovini, Republici Hrvatskoj, Republici Crnoj Gori, Republici Makedoniji, Republici Sloveniji, Republici Albaniji, Mađarskoj i Rumuniji.

Nestankom Jugoslavije, milioni Srba ostali su u sastavu novih nacionalnih država, lišeni dotadašnjih i tradicionalnih prava. Srbija je na različite načine pokušavala da pomogne ograncima srbskog naroda u bivšim jugoslovenskim državama.

Nespremnost za stvaranje nove demokratske nacionalne države, unutrašnje teškoće Srbije,  hipoteka ratova, stvarna krivica i propaganda ratnih neprijatelja i njihovih saveznika u EU i SAD, učinili su da od 2006. godine (kada je ponovo postala nezavisna) do danas Republika Srbija, sa mukom i uz mnogo lutanja, nesigurno sprovodi svoju politiku prema srbskom narodu u regionu.

Teritorija Federacije Bosne i Hercegovine je pre međuetničkog rata u ovoj bivšoj jugoslovenskoj republici bila dom za oko pola miliona pripadnika srbskog naroda.

Sedamnaest godina nakon završetka rata i potpisivanja Dejtonskog sporazuma, veći entitet BiH, prema nezvaničnim procenama, pošto zvaničnog popisa još uvek nije bilo, nastanjuje više nego desetostruko manji broj Srba, uglavnom pripadnika starije populacije.

Problemi s kojima se suočava preostalo srbsko stanovništvo su brojni i teški, trajne prirode i duboko ukorenjeni: od statističkim podacima lako dokazive sistemske diskriminacije, preko bezbednosnih do egzistencijalnih ekonomsko-socijalnih.

Loš položaj s tendencijom neprestanog pogoršavanja preti da u narednim decenijama Srbe potpuno izbriše s ovih teritorija koje su nastanjivali još od ranog srednjeg veka.

Srbska populacija je, prema procenama koje potvrđuju i rezultati lokalnih izbora, zadržala apsolutnu većinu u četiri opštine: Glamoču, Grahovu, Drvaru i Petrovcu.

Demografska slika ovog kraja je poražavajuća, budući da pomenute opštine nastanjuje svega deo predratnog srbskog stanovništva, uglavnom starijeg životnog doba. Povratnici nailaze na brojne poteškoće, najbolje oslikane u cinjenici da je u protekle tri godine vlada Federacije za njih izdvojila svega 3.000 000 KM od kog iznosa dobar deo još uvek nije primljen.

Republika Srbska je, poređenja radi, u istom vremenskom periodu za povratak prognanih lica uložila blizu 50. 000 000 KM, iako broj proteranih iz jednog i iz drugog entiteta nije u velikoj disproporciji. Od 1996. godine, broj Srba povratnika u Federaciju BiH nalazi se na nivou statističke greške, dok broj povratinka u RS prelazi trećinu izbeglih.

U centralnobosanskim i hercegovačkim gradovima u kojima je pre rata živelo preko 250 000 hiljada Srba danas ne preostaje ni desetina tog broja. Odsustvo bilo kakve stvarne namere vlade Federacije BiH da nešto po tom pitanju promeni je više nego očigledno. Tako je za povratak prognanih u Sarajevo, koje je pre rata bilo dom za preko 150 000 Srba, Federacija izdvojila svega 5. 000 000 KM tokom proteklih 17 godina.

Obnovljeno je ukupno 2000 oštećenih srbskih kuća i stanova, ali je čak i ova neubedljiva inicijativa naišla na snažan otpor sredine praćen često nasilnim protestnim okupljanjima.

U Tuzli, Zenici i Mostaru, gradovima iz kojih su tokom rata Srbi skoro potpuno nestali, danas živi manje od desetine predratnog srbskog stanovništva.

Srbi Petrovca: nemaju politička prava i posao, ali imaju veru

Prema podacima Srpske Pravoslavne Crkve, u Tuzlanskom kantonu, predratnom domu za oko 40 000 Srba, registrovano je svega 900 domova koji se redovno osveštavaju a koje čini, prema nezvaničnim procenama, jedva nešto više od 2000 pripadnika srbskog naroda. Slična je situacija i u Zenici u kojoj, prema podacima Srbskog prosvetno-kulturnog društva „Prosvjeta“ živi manje od desetine predratnog stanovništva koje je, prema popisu 1991. godine, brojalo 23 000 ljudi. Broj Srba povratnika nešto je značajniji u zapadnim opštinama u kojima srbsko stanovništvo čini većinu, ali ni tu ne prelazi 15 000 ljudi.

Problem loše demografske slike i tek sporadičnog povratka Srba u neposrednoj je sprezi s problemom nepoštovanja političkih prava pripadnika srbskog naroda kao i sa institucionalnom diskriminacijom Srba prilikom zapošljavanja, kako u organima državne uprave i lokalne samouprave, tako i u javnim i privatnim preduzećima.

Prema podacima Registra državnih službenika koji vodi Agencija za državnu službu Federacije BiH, od 2024 zaposlenih u institucijama na nivou ovog entiteta, svega su 83, odnosno oko 4,5% Srbi. Po odluci Ustavnog suda BiH iz 2002. godine, kojom se svi narodi proglašavaju konstitutivnim na celoj teritoriji države, ograni Federacije dužni su da među zaposlenima imaju preko 30% pripadnika srbskog naroda, po ključu popisa iz 1991. godine. Ogromna disproporcija stvarnog i predviđenog udela Srba u državnim organima umnogome uslovljava njihov težak ekonomski položaj.

Najviše zaposlenih je u Federalnoj poreskoj upravi, njih 11, dok je drugi po redu Federalni MUP sa 9 zaposlenih Srba. U Sekretarijatu Federalne vlade sedi šestoro, a u Federalnom ministarstvu kulture i sporta petoro Srba. Ministarstvo prometa i komunikacija ne zapošljava nijednog Srbina.

U 16 institucija federalnog nivoa zaposlen je po jedan pripadnik srpske nacionalnosti, dok ih u preostale 22 uopšte nema. Eklatantan je primer Ministarstva raseljenih lica i izbeglica u kojem radi samo jedan pripadnik srbskog naroda, dok u Kantonu grada Sarajeva, koje se često koristi kao simbol multietničnosti BiH, radi svega 3,3% Srba.

Brojne samostalne službe i agencije Federalne Vlade zapošljavaju između 30 i 50 puta više Bošnjaka nego Srba. U Stručnoj službi Ustavnog suda Federacije BiH, instituciji koja je predviđena kao vrhovni zaštitnik ustavnopravnog poretka a time i garantovanih prava srbskog naroda ne radi nijedan Srbin. I Kancelarija za reviziju institucija Federacije BiH radi bez ijednog zaposlenog Srbina. Kadar još jedne od za Srbe važnijih, Federalne komisije za traženje nestalih, čine stoprocentno Bošnjaci.

Institucionalizovana diskriminacija pripadnika srbskog naroda u političkim telima i organima državne uprave teško može biti drugačija u domenu javnih i privatnih preduzeća i predstavlja jedan od glavnih uzroka lošeg ekonomsko-socijalnog stanja Srba u Federaciji BiH.

Nepovoljan položaj u državnim institucijama i javnim preduzećima Federacije BiH Srbe prati i u domenu političkih prava.

Prvi i najočigledniji primer kršenja političkih prava Srba leži u nametanju državnih simbola Federacije koji nemaju srpske elemente i koje je sam Ustavni sud ovog entiteta proglasio neustavnim još 2007. godine. Zakonodavni i izvršni organi Federacije su do sada izbegavali obavezu uspostavljanja novih simbola, pa se stari još uvek koriste u vidu „privremenog rešenja“. Međutim, najbolje ogledalo odstranjivanja Srba iz političkih institucija Federacije jeste činjenica da nemaju svojih predstavnika u donjem domu parlamenta – Predstavničkom domu.

Razlog tome leži u malobrojnosti Srba, ali i u Izbornom zakonu koji takvo faktičko stanje ne uvažava i Srbima ne pruža mehanizme kojima bi dobili svoje predstavnike. U gornjem domu, Domu naroda, od 17 delegiranih Srba, svega dvojica dolaze iz redova srbskih stranaka Republike Srpske, dok su svi ostali pripadnici političkih partija Federacije koje nemaju u svojim programima borbu za ostvarivanje srbskih prava i interesa.

Srbi nemaju ni Ustavom zagarantovano mesto potpredsednika Doma naroda. Ovu činjenicu nije propustila Centrala izborna komisija BiH koja je 2011. godine tako konstituisan parlament proglasila nevažećim, ali je tu njenu odluku poništio Visoki predstavnik međunarodne zajednice Valentnin Incko. Ustavni sud Federacije BiH još uvek se nije izjasnio po tom pitanju.

Nacionalna prava srbskog naroda koja podrazumevaju službenu upotrebu maternjeg srbskog jezika na ćiriličnom pismu i obrazovanje na srbskom jeziku po prilagođenom programu grubo se zanemaruju. Ćirilično pismo je u potpunosti odstranjeno iz većeg entiteta BiH, dok se srbska deca u opšti- nama hrvatskog Kantona 10 sa srbskom apsolutnom većinom, Glamoču, Grahovu i Drvaru školuju na hrvatskom jeziku i po hrvatskom nastavnom planu i programu. Verska prava Srba se takođe učestalo krše, dok Srbska Pravoslavna Crkva ostaje jedina tradicionalna verska zajednica kojoj nije vraćena imovina.

Loš ekonomski položaj zapadnobosanskih opština sa srbskom većinom rezultat je opšte ekonomske posrnulosti Federacije BiH, ali i odsustva iole značajnijih ulaganja u infrastrukturu ovih krajeva, nedostatka stretegije ekonomskog razvoja i podsticaja privrede. Većina radno sposobnog stanovništva ostaje nezaposlena, živeći uglavnom od tradicionalne poljoprivrede, dok ono malo za- poslenih zanimanje pretežno nalazi u šumarstvu i sličnim sirovinskim granama industrije.

Položaj Srba u Federaciji Bosne i Hercegovine kreće se od lošeg ka gorem. Suočeni s faktičkom nemogućnošću povratka, institucionalno i politički diskriminisani, lišeni najvećeg dela kolektivnih nacionalnih prava, ekonomski unazađeni i bez adekvatnih predstavnika u javnim i političkim institucijama eniteta, Srbi se nalaze pred iminentnim nestankom.

Njihov broj se iz godine u godinu smanjuje, dok stepen povratka proteranih ostaje simboličan. Srbski narod u Federaciji BiH suštinski je odstranjen iz većine državnih institucija i tako biva nesposoban da zaštiti svoja prava i poboljša svoj položaj.

Bezbednosni rizik je stalan, a napadi na Srbe učestali.

Interesovanje Republike Srpske za Srbe drugog entiteta je očigledno nedovoljno, dok je angažman Republike Srbije gotovo neprimetan.

PREPORUKE: Prvi korak – pritisak na FBiH

Republika Srbska i Republika Srbija se moraju pod hitno pozabaviti teškim polozajem Srba u Federaciji BiH.

Politički pritisak na ovaj entitet, kako direktan, tako i preko relevantnih međunarodnih institucija, prvi je korak u cilju poboljšanja položaja srbskog naroda i poštovanja njegovih prava predviđenih Dejtonskim sporazumom i ustavnim sistemom koji iz njega izvire.

Katastrofalno materijalno stanje opština zapadne Bosne sa srbskom većinom treba rešiti većim ulaganjima i podsticajima privatne ekonomske inicijative.

Obezbeđivanje prava na obrazovanje na maternjem jeziku bi, u sprezi s privrednom revitalizacijom tog kraja, omogućilo ostanak u zavičaju i bolju životnu perspektivu mlađim generacijama u kojima leži jedina šansa opstanka Srba na njihovoj drevnoj istorijskoj teritoriji.