PUTEVIMA NAŠE PROŠLOSTI KNEZ NIKOLA VASOJEVIĆ (4.) (1797–1844)

Radomir P. Guberinić       

 

Dok je knez zbog dizanja ustanka na Kosmetu odsutan cijela tri mjeseca, porodica je bila smještena u kući načelnika Studeničkog sreza Lazara Tošića. To je za Tošića bilo opterećenje, pa pita načelnika Sreza čačanskog, šta da radi, radi čega opet, ovaj traži objašnjenje od Ministarstva   unutrašnjih poslova Srbije pismom sledeće sadržine: ''Budući me je načelnik  Sreza studeničkog, Lazar Tošić izvestio da se familija konzula u Pazaru, bivšeg, u strani našoj na granici naodi, pita, šta će se sa rečenom konzula familijom raditi..., treba nam razmotrenije po koemu bi znao kako mu se upravljati valja, a jošt više što mu se rečena familija u njegovoj kući nalazi.

 

 U Virovu, 4. april 1839.                                         Načelnik Okružja   čačanskog                                                                            

                                                                                                     Milosav Peruničić''*.    

                                                                                                      

26. aprila iste godine, dakle poslije puna tri mjeseca, knez Vasojević se vratio iz Kosova i Metohije Vrlo je vjerovatno da je tom prilikom išao u Vasojeviće. Prilikom povratka u Srbiju, javio se karauli u Raški, odakle se načelniku Čačanskog okružja, visokoblagorodnom g. Milosavu  Peruničiću obraća da mu se odobri izdržavanje karantina u Raški. Pismo glasi:

                                    

    ''Visokoblagorodni i poštenejšij G.Peruničić!

 

 

Načelnik oružja čačanskog, Milosav Perunčić, aktom № 829/2.maja 1839.godine obavještava Popečiteljstvo unutrašnjih dela Knjaževine: ''Budući e došao ovde vice konzul velikobritanski,  Nikola Vasoević Radonjić s raportom načelnika studeničkog, Lazara Tošića, № 197/31.aprila 1839.godine, ostavivši svoju familiju na mestu gdi e i bila, a on sam sa još jednim momkom svojim odlazi odavde tamo u Beograd, a kakvim poslom nie nam poznato, za koe dužnosto i prilažući kopiju rečenog raporta G.Tošića koju pošiljem Velikoslavnomu popečiteljstvu vnutrašnji dela na providenie. Milosav Perunčić, s.r.

Kao što se vidi, ovo pismo je u direktnoj vezi prethodnog Tošićevog dopisa № 140/2.aprila t.g.

Pošto je spor dospio i do najviših institucija Knjaževine, a radi se o engleskom konzulu kao stranom državljaninu, Ministarstvo unutrašnjih djela predmet prosljeđuje Ministarstvu inostranih djela i traži od njega objavještenje aktom  № 1570 / juna 1839.godine. Akt u konceptu glasi: 

 

                                  Kavalir Avram Petronijević, s.r.        

 

Iz ovog pisma Ministarstva inostranih djelavidi se da knez Nikola Vasojević još uvijek nije razriješen dužnosti engleskog vicekonzula, te da mu baš to, kao stranom državljaninu i diplomati čini velike teškoće, pa čak i po pitanju izbora mjesta boravka. To je prouzrokovalo novu predstavku kneza Vasojevića:

Poznatoe ovome slavnome  načelništvu kako me e nesreća prošle godine postizala i prinudila u Srbiju pod pokroviteljstvom srbskim na pribežište, i kako i sam u zimno doba po dozvoleniu privateljstva morao  minutno s mojim ljudima i s mojom familijom ukloniti se u Baljevac u konaku koi je zanimao bivši kapetan Đurđević s namerniem s pravom prilikom i dobnim lepšim vremenomgdigod u drugo mesto smestiti moju familiju, er ovde e prvo blizu granice, a drugo, neimamo čaršije. Vrativši se iz Turske i okončavši karantin na Mokroj Gori, ja sam naročito radi ovog predmeta vatio se u Užicu i Ivanjici, mesta koje sam ja saobražavajući se s moim današnjim veoma kritičeskim stanjem po zdravosti, i to evtinoće radi prebivanja moe familije našao do buduščeg raspoređenja moga praviteljstva. No budući ja činovnik  edne strane države, užička turska i hristijanska, a također i u Ivanjici načela učtivo javili su mi da oni radi ovog predmeta želidu imati ednu pismenu zapovest od svoeg voenog načelstva bez koe zapovesti ja nigde u Srbiji prebivanie imati ne mogu, toliko više da su Danaske u Srbii savršeno nova postovlenija zavedena. O ovomu predmetu ja sam imao čest već s naročitim čovekom  javiti vrhovnomu praviteljstvujušćemu Sovjetu, a i sam ću imati čest lično po ovom predmetu s Sovjetom objasniti se. Dana 31.maja Tošić javlja da Vasojević polazi za Beograd.

 

Čekajući da englesko ''Priaviteljstvo''učini kraj neizvjesnosti, što je po svakoj logici bilo dužno, kneza Nikolu Vasojevića su sve žešće pritiskale materijalne teškoće.

 

Takvo njegovo nezavidno materijalno stanje dovelo ga je na ideju da se obrati na adresu Namjesništva Knjaževine Srbije s molbom slijedeće sadržine:

I''Ja hoću i želim da moj inženjer umije i svinje pasti i planove  činiti''-s koim im je dao razumjeti, da knjaz Miloš nije nikada želio imati pri sebi, niti j umio cijeniti poštene i svobodne ljude koje me je i prinudilo sa stidom udaljiti se iz Srbije i od dušmanina našeg iskati parče hljeba. V pročem postojana  i svagdašnja je želja moja bila uvijek s braćom mojom dijeliti i zlo i dobro.

 

 

Pošto knjaz Miloš tada nije bio na čelu Srbije jer je bio adbicirao, na čelu Srbije je bilo Namjesništvo. Ono je udovoljilo molbi kneza Vasojevića, ''priznavajući ga kao iskrenog teoretičara i praktičestva inžinjera''. Namjesništvo je riješilo da ga pošalju u Ćupriju da izradi plan za izgradnju mosta preko Morave, i da taj plan dostavi namjesništvu. Za taj posao, Vasojeviću je određen honorar po jedan talir dnevno. Ovo rešenje je upućeno ministarstvu unutrašnjih djela. Ministarstvo je 29. avgusta t.g. izdalo Vasojeviću dozvolu za rad, ali za glavnog nadzornika izgradnje mosta imenovalo pukovnika Ivanovića. Pukovnik Lazar Ivanović je u stvari glavni, a knez Vasojević je trebalo da mu kao pomoćnik bude podređen. Pošto je knez Vasojević to saznao tek pošto je stigao u Ćupriju, nije želio da bude podređen pukovniku Ivanoviću, tim prije i što je honorara za taj posao isuviše nizak, tako da je na toj službi zahvalio i radilište napustio. 

Koristeći se ličnim vezama i poznanstvom, knez Vasojević se dopisuje sa austrijskom petrovaradinskom komandom u vezi sa naplatom svojih potraživanja od londonske vlade. U pismu se pored toga ističe da bi, ukoliko uskoro otputuje u London, familiju mogao ostaviti u Novom Sadu, ''Što dalje od Novog Pazara i novopazarske kadije''.iako mu to kao ''stranom činovniku'' ne bi bilo milo.

 

Glavnokomandujući petrovaradinske tvrđave 2. jula te 1839. godine o svemu objestio je i konzulat u Beogradu. Ne raspolaže se sa odgovorom konzulata.

 

Na sam Ivanjdan, 7. jula 1839. godine knez Nikola Vasojević ponovo piše namjesništvu u Sovetu Srbije. Cilj ovog pisma je zatražiti izvjesnu pomoć radi odlaska u Englesku radi naplate potraživanja, ali više od toga, skrenuti pažnju na neka važna tekuća kretanja.

 

U pismu ističe zadovoljstvo što je Srbija stala u red uglednih zemalja, i što je stekla brojne moćne prijatelje u svijetu. Naglašava da i svaki Srbin mora podrediti svoje lične opštim interesima, ističući da je '' u ovim obstojateljstvima učinio se sotrudnikom vašim i sa vami do posljednje kapi krvi moje i zlo i dobro dijeliti za uslugu braće i otečestva'' sprman činiti. Da je to i na djelu pokazao, napominje ''moje za Srbiju opasnosti kojijem sam se podvrgavao na Vrškoj Čuki, u Velikom Izvoru pri preplivanju Timoka u 1831. ljetu 9. februara'', kao i žrtve koje je kao konzul engleski radi otečestva pretrpio kada je, ''unižavajući štete u Novom Pazaru, po zapovesti moeg Praviteljstva ja sam 1. aprila ove godine predstavio račun o svima troškovima novopazarskog konzulata, kako god o mojoj sobstvenoj plati koju sam ja pri oglablenije (pljački) višerečenog konzulata pretrpio''.

 

Na kraju pisma, knez Vasojević traži od Sovjeta i Namjesništva izvjesnu pomoć za smještaj i obezbeđenje familije zakratko, jer mu ''i ne ostaje drugo već lično ići u London polučenija radi sleduće mi plate i udovoletvorenija štete pretrpjene u Novom Pazaru''. Za to ''mi pomozite, ne poklanjajte mi ništa niti ću se ja na to saglasiti, no samo na kratko vreme pozajmite, ednu veoma malu svotu novca da mogu sa njim moju familiju ostaviti ovdje, a samome koekako doći do Londona okončanja radi mojih del, i polučenija radi moe plate.''

 

Namjesništvo je 14.avgusta t.g. pomenuti zahtjev proslijedio Savjetu, uz Traženje mišljenja kako da postupi. Sovjet 17.avgusta t.g. odgovara da s ''iiz raznih političeskih razloga'' Sovjet nije saglasio da se udovolji Vasojeviću traženju iz državne kase, ali da nema ništa protiv da mu ''kao čoveku Srbinu i hristijaninu to učini neki privatnik.''

Pošto kneza Nikolu već u februaru 1840. god. vidimo na putu za London, lako je pretpostaviti da mu je Sovjet Srbije udovoljio traženju.

 

 

 

 

 

 

                                              Izvodi iz knjige Radomira P. Guberinića ''Knez Nikola 

                                                       Vasojević'', izdavač ''Stupovi'', Andrijevica, 1997.                               

 

Nastaviće se ...