PUTEVIMA NAŠE PROŠLOSTI KNEZ NIKOLA VASOJEVIĆ(5.) (1797–1844)

 

Pošto je uspio prikupiti potrebna sredstva za put i za izvjesno vrijeme za obezbeđenje porodice, knez Vasojević u januaru 1840. godine polazi u London ''polučenija radi sledujušće mu plate i udovletvorenia štete pretrpjene u Novom Pazaru''. Ipak, smatrao je neophodnim ''da prije odlaska u London, i ovom prilikom ode kaluđerskoj bratiji u manastir Gračanicu, gdje se sastao i sa izvjesnim brojem šiptarskih prvaka, u vezi sa započetim radom na dizanju ustanka u Kosovu i Metohiji protiv Turaka, gdje je sa istim ciljem i u zimu 1839. godine tajno boravio oko tri mjeseca''. Šta je i koliko knez Vasojević po pitanju ustanka učinio nije poznato, ali da je kod tamošnjeg stanovništva probudio nadu i unio optimizam, potvrđuje sadržaj kraja jednog pisma upućenog mu od strane tamošnjih Srba poslije tog sastanka, koji je poslije Vasojevićeve smrti ''za malo dokaziteljstvo, kako se narod okolnij k pokojniku raspoložen bio'', objavio dr Đorđe Mušicki, koje glasi:

 

    ''...Sav nam narod na vas ima nadeždu...

 

 

Pravac Vasojevićkog puta za London dvojako je prikazivan. Prema pisanju ''Srbskog narodnog lista'' 1844. godine (169), on je išao preko Carigrada, i tu se tvrdilo da je u februaru viđen u Carigradu, dok po dr Aleksi Iviću knez Vasojević je putovao preko Beča, kojom prilikom su ga na tom putu preko austrijske teritorije pratile i na njega motrile austrijske vlasti. Koliko se knez Vasojević u Londonu zadržao, za sada nije poznato. Ne zna se ni da li je uspio istjerati svoja potraživanja, mada, s obzirom da je nastavio put za Pariz, može se pretpostaviti da je tom prilikom i zvanično prestao biti engleski konzul, kao i da je bar dobrim dijelom naplatio svoja potraživanja.

 

 

 

                  Iako balkanska slovenska plemena nijesu mogla naći pravog prijatelja niti zdravog i pravog oslonca izvan moćne slovenske Rusije, ipak je, zbog udaljenosti Rusije bilo lutanja i samozavaravanja. Tako su se Obrenovići, zbog blizine, oslanjali na Austriju, crnogorski knjaz Danilo na Francusku itd.

Isti razlozi su motivisali i kneza Nikolu Vasojevića koji je Knjaževini Holmiji ( Vasojevićima) pokušao pribaviti francusko ili britansko pokroviteljstvo. Za to je još na samom početku 1840. godine, stupio u kontakt sa francuskim konzulatima u Beogradu i Carigradu, nastojeći da preko njih skrene pažnju moćne Francuske na hrišćanska plemena u balkanskoj Turskoj, a naročito na svoju Knjaževinu Holmiju čiji je bio knez. Francuski konzul u Carigradu, nakon proučavanja i provjere Vasojevićkih informacija, nalazi da Francuska i te kako ima interesa za saradnju sa knezom Holmije, i u februaru 1840. godine obavještava Ministarstvo inostranih djela Francuske o slijedećem:

                    ''Neki slovenski vođa ili knez po imenu Nikola Vasojević boravi već duže vrijeme u Parizu. Pošto je kao inženjer bio u službi Emir-paše, guvernera Janjine, uspio je da posredstvom engleske vlade bude naimenovan za konzula u Bosni. Po svoj prilici, on je ubrzo napustio britansku službu, šaljući porodicu u Beograd, a on sam se, vješto skrivajući trag svojih putovanja, domogao Pariza. Priča se da je izvjesno vrijeme, ne zna se kada, proveo i u službi Rusije. Prema tome to je taj čovjek kome se može vjerovati da dobro poznaje političke nesuglasice stanovništva Albanije, Srbije, Bosne i Bugarske. On je porijeklom iz jednog kraja  Crne Gore koga zovu Brda (nekadašnja Holmija). To malo područje, koje ima dvadeset časova po dužini i šesnaest po širini, nalazi se na sjeveroistoku Crne Gore, s obje strane Morače koja se uliva u Skadarsko jezero, a podijeljeno je na više kneževina ili plemena od kojih su jedno Vasojevići. Ova plemena ili kneževine poput Crne Gore bile nezavisne od Turaka, a sve skupa nemaju više od deset hiljada ljudi pod oružjem. Žalosna je, uostalom, njihova sudbina, često u ratu s Turcima, oni su, čas jedni čas drugi bili prinuđeni da se pokoravaju njihovoj volji. Oni, na primjer, nemaju pravo na slobodnu plovidbu Skadarskim jezerom i bijedno životare u surovim planinama, na kojima ni njihova stoka, koja im je jedino bogastvo, ne nalazi dovoljno hrane. Pozanto je da je vladika crnogorski primao od Rusije ugovorenu novčanu godišnju pomoć. Knez Vasojević je došao da nešto slično potraži i od Francuske, kako za sebe tako i za pleme- da bi u njemu mogao da zavede red, da osnuje neku školu, itd...On se nudi da u ovim planinama, među svojim ratobornim plemenicima, učvršćuje i širi uticaj francuskog imena, ne zbog neke trenutne koristi, već zbog onoga što će događaji kasnije pokazivati. Po tome, Francuska bi na obroncima Austrije i u nekim krajevima Turske dobila mnogobrojne i hrabre pristalice koji bi bili spremni da slijede njene političke ambicije i da joj preko Jadranskog mora otvore put prema Crnom moru, uz pomoć zajedničkih veza koji održavaju narodi gornje Albanije, Bosne i donjeg basena Dunava.

                Eto, to su ideje koje je knez Vasojević dosta smušeno iznio u svom pismu predsjedniku Vlade i donekle više pojasnio u razgovorima koje je imao sa njim. Ministar će lako ocijeniti u čemu su one neosnovane i neizvodljive u sadanjem trenutku evropskih odnosa. Međutim, trebalo bi prihvatiti, ako ne kao predloge za diskusiju, a ono bar u formi obavještenja, mišljenje kneza Vasojevića koja se u potpunosti uklapa sa informacijama koje posjedujemo u položaju slovenskog življa pod turskom imperijom. Telegrami francuskog konzulata u Beogradu i posebna prepiska g.Koletija i generala Fabrijea uvjeravaju nas zaista da u Bosni, gornjoj Albaniji, Hercegovini i susjednim zemljama vlada opasno previranje. Doduše, to nije ništa novo za duh ovog naroda.

                Trebalo bi, dakle, objasniti knezu Vasojeviću da se ne može pružiti potpuna podrška njegovim zahtjevima, ali u njegovim molbama postoji ipak nešto što bi bilo veoma teško odbaciti, Vasojević je došao u Francusku novcem koji je već potrošio. On u posebnom pismu ministru iznosi dosta sumnjivu situaciju  u kojoj se nalazi i moli za pomoć. No, ministar će o tome odlučivati. Ali potrebno je dodati da je ime kneza Vasojevića zauzimalo često dostojno mjesto u pismima raznih francuskih službenika, koji mu čak daju izvanredne preporuke, a i knez je nedavno uspio da g.Fabregeta, konzula na Malti, navede na trag nekom emisaru koga je Konon-paša poslao starom carigradskom begu''.

         (Turska, sv. 280), Albanija, februara 1840. Kao što se vidi iz citiranog memoranduma, knez Vasojević sa početkom 1840. godine nalazi u Parizu.

           Izgleda da je on sa francuskim konzulom u Carigradu bio u izuzetno dobrim odnosima, jer konzul, i pored Vasojevićkog  provedenog vremena u putu i boravka u Londonu zna, iz Turske, da će se knez u februaru nalaziti u Parizu. Konzul u tom memorandumu zna i za Vasojevićevu napisanu pretpostavku francuskoj vladi, za koju kaže da je upućena, iako će, valjda Vasojevićevom greškom, biti datirana tek 13.maja t.g. dakle oko tri mjeseca kasnije.

         Knez Vasojević se u Parizu našao  i sa svojim starim prijateljem Ami Bujeom, čuvenim francuskim feologom s kojim se upoznao negdje ranije u albanskim planinama.

          Knez Nikola Vasojević se 4.aprila 1840. godine iz Pariza javlja ministru inostarnih dela Knjaževine Srbije Avramu Petronijeviću, pismom slijedeće sadržine: 

   ''...Vaša revolucija dokazala je svijetu, da su Srbi ljudi, koji znadu šta je poštenje i svoboda, a sobstvena vaša, premda nedostotočna konstitucija (ustav), dokazala je Evropi, da ste vi narod, koji ima pravo na bitije i da vam ga ni Austrija, ni Rusija, oduzeti ne mogu, a niti imaju pravo podjarmiti vas pod igo tursko, baš i kad bi sad ustali, a još manje mogu vas pod svoju vlast podčiniti budući da ste već svobodni. I samo još jedno razvitije u vašoj politiki bilo bi nužno za dostignuti s perom to, što oci i preci naši ni s kakijem mačem ne mogoše učiniti, jest za imati prijatelje, koji ne bi imali nikakve vide, a naprotiv koji bi politika zastavljala podržati vas. Sistema moja bila bi ta, da smo mi sopstvena gospoda, a prijatelji opšti...''

         U pismu je dalje izražavao zadovoljstvo zbog protjerivanja knjaza Miloša Obrenovića iz Srbije, koji je po njegovom mišljenju, bio u stanju prodati Srbiju nekoj stranoj sili ukoliko bi joj Turska zaprijetila. Prema Rusiji se ni ovom prilikom ne izjašnjava mnogo prijateljski. Na kraju, kao i svakom drugom prilikom, srbskoj stvari se bezrezervno stavlja na raspoloženje.

  Knez Vasojević je 13. maja 1840. godine upućuje memorandum predsjedniku francuske vlade. Memorandum je istorijske sadržine u kome se razmatra pitanje oslobođenja slovenskog življa u balkanskoj Turskoj, kao i Albanaca koji su u susjedstvu Knjaževine Vasojevića. Čitava njegova aktivnost okrenuta Francuskoj ima za cilj staviti se pod zaštitu Francuske, opet u cilju konačnog formiranja regularne Knjaževine Vasojevića. Iz memoranduma se vidi da Vasojevića orjentacija prema Francuskoj datira od mnogo ranije, upravo dok je još bio engleski konzul, pa napominje da su stavovi iz ovog memoranduma francuskoj vladi prezentirani više puta od strane francuskih konzula: iz Carigrada 1834. godine, sa Jonskih ostrva 1836., sa Krfa 1838. godine, kao i konzula iz Beograda. Pismo kneza Vasojevića glasi:

  

   ''Gospodine Predsjedniče!

               Poslije dužeg i u smirenog razmišljanja, moja Brda, ja lično, kao i svi Srbi i sve vođe i pravci Bugarske jednoglasno smo riješili i odlučili da se oduprenjmo svim takvim poduhvatima, da povratimo našu staru nezavisnost, da obrazujemo jedno političko tijelo, upravo, nezavisnu državu, pa zbog toga i tražimo prijatelje u drugim silama.

 

Dakle, knez Nikola Vasojević vrlo vješto diplomatski korača prema cilju. Iako on nije mogao biti neprijatelj Rusije, naročito ne u mjeri u kojoj on to ističe, nastoji postići cilj u pronalaženju moćnog pokrovitelja za svoju knjaževinu koristeći rivalstvo među velikim silama. Međutim, pada u oči, kada konverira sa Francuzima ne insistira na katolicizmu, za razliku kada konverira sa poljskim jezuitima.  

                                                                                                                                                                           Izvodi iz knjige Radomira P. Guberinića ''Knez Nikola Vasojević'', izdavač ''Stupovi'', Andrijevica, 1997.    

                       

                                                            Nastaviće se ...