Beograd, Novi Sad i Niš oaze u demografskoj pustinji

Za svega tri godine brzina kojom se smanjuje broj stanovnika naše zemlje utrostručena je u odnosu na period 1991-2002, kaže demograf dr Vladimir Nikitović
Detalj sa ulice iz Novog Sada (Fotodokumentacija Politike)

Pitanje opstanka sela biće gotovo nemoguće rešiti ako se bude čekalo pet do deset godina, kaže za „Politiku” dr Vladimir Nikitović iz Centra za demografska istraživanja Instituta društvenih nauka. Po njegovim proceni, tada ćemo imati demografski gotovo opustele seoske predele, svojevrsnu mrežu „domova penzionera” koji će očekivati da ih izdržavaju malobrojne generacije njihovih potomaka, koncentrisane u svega nekoliko urbanih centara.

„Ako smo tokom perioda intenzivne industrijalizacije zemlje šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka bili svesni da se stanovništvo nepovratno preseljava iz sela u gradove, sada smo svedoci bespovratnih migracija iz urbanih opštinskih centara u jedina tri velika grada Srbije – Beograd, Novi Sad i Niš”, kaže ovaj demograf.

Koliko je proces demografske diferencijacije Srbije na tri urbana centra i izumiruće relikte socijalističke industrijalizacije uznapredovao, najbolje pokazuje poređenje između dve demografske karte, koje predstavljaju promenu broja stanovnika po opštinama Srbije; jedna u periodu 2002-2005. a druga u periodu 2002-2008. godina.

Nikitović objašnjava da prva karta pokazuje da su gotovo sve opštine zabeležile pad broja stanovnika, osim onih koje čine Beograd, Novi Sad i Niš, ali i onih većinski naseljenih albanskom i bošnjačkom populacijom, koje su locirane na krajnjem jugu odnosno jugozapadu zemlje.

„Pri tome, ove poslednje svoj porast, koji bi bio i veći da nema tradicionalne emigracije, duguju isključivo visokom prirodnom priraštaju,budući da je u njima broj rođenih u odnosu na umrle veći za dva do četiri puta”, ističe Nikitović.

On podseća da smanjenje broja stanovnika u svim delovima Srbije, osim u prethodno navedenim, predstavlja samo nastavak trenda započetog početkom poslednje decenije prošlog veka, ali dramatično povećanom brzinom. Za svega tri godine brzina kojom se smanjuje broj stanovnika naše zemlje utrostručena je u odnosu na period 1991-2002, a brzina kojom se uvećava populacija tri urbane sredine povećala se za više od 50 odsto u istom periodu.

– Drugim rečima, udeo tri naša najveća grada u ukupnoj populaciji zemlje tokom poslednjih nekoliko godina raste duplo većom brzinom nego što je to registrovao popis iz 2002. godine – ističe ovaj demograf.

Nikitović objašnjava da upoređivanje ovih podataka ukazuje na zapanjujući porast brzine kojom se demografski prazne pogranični regioni države. Uočljivo je da se intenzivniji pad broja stanovnika, koji je tri godine nakon popisa 2002. registrovan u demografski već ostarelim opštinama na istoku zemlje, početkom 2008. proširio na gotovo sva pogranična područja, pri čemu je najizrazitiji u istočnoj i jugoistočnoj Srbiji, odnosno Banatu. Međutim, i tradicionalni porast broja stanovnika u opštinama sa većinskom bošnjačkom i albanskom populacijom na jugozapadu i jugu zemlje smanjio se u periodu 2005-2008. u odnosu na period 2002-2005, pri čemu je Sjenica čak ušla u većinsku grupu opština Srbije čija je populacija danas manja nego 2002. godine. S druge strane, nastavlja se intenzivno koncentrisanje stanovništva u jedine tri vitalne urbane zone – Beograd, Novi Sad i Niš, pri čemu je intenzitet porasta broja stanovnika najveći u Novom Sadu.

„Ovakav razvoj demografske situacije predstavlja logičan odgovor stanovništva na aktuelnu društveno ekonomsku situaciju u zemlji, gde stanovnici u najvitalnijem dobu migriraju ka preostalim ekonomski aktivnim centrima kako bi ostvarili ličnu egzistenciju. Može se očekivati da, u odsustvu krupnijih strukturnih promena društveno ekonomskog sistema u zemlji i nastupajućeg porasta ekonomskog pritiska na radnu snagu, plava boja na karti u narednim godinama postane još tamnija obuhvatajući sve veću površinu Srbije, koja će umnogome ličiti na pravu demografsku pustinju. U takvoj Srbiji izvesno je formiranje samo jedne demografski vitalne oblasti, one koja bi spajala današnje regije Beograda i Novog Sada”, zaključuje Vladimir Nikitović.