„Veliki nemi“. Povratak u domovinu

Deset američkih filmove iz vremena „nemog“ i ranog zvučnog filma – melodrame, vesterni i komedije – 21. oktobra se vratilo u domovinu, u Sjedinjene Američke Države. U Biblioteci Kongresa SAD održana je svečana ceremonija predaje kopija ovih rariteta, koje su sami Amerikanci smatrali nepovratno izgubljenima. A ruski stručnjaci su ih otkrili u jednom od najvećih filmskih arhiva na svetu – Državnom filmskom fondu RF. Trake su restaurirane i digitalizovane, sad im je zagarantovan „večni život“.

Kako su se rariteti američkih filmskih traka obreli u Rusiji? Dvadesetih godina, bez obzira na to što je u Sovjetskoj Rusiji posle revolucije 1917. godine vladalo rasulo, na bioskopskim ekranima prikazivale su se desetine američkih filmova. To su bili filmovi velikih majstora kao što su Dejvid Grifit i Čarli Čaplin, ali i mnogo komercijalnih proizvoda: poseban uspeh kod publike uživali su filmovi u kojima su učestvovale zvezde-komičari. „Kinematografije Sovjetske Rusije i SAD su tada bile u prilično bliskim odnosima,“ istakao je u intervjuu za „Glas Rusije“ saradnik Državnog filmskog fonda istoričar filma Valerij Basenko.

Ako se setimo da su 1926. godine u SSSR u prijateljsku posetu dolazili američki glumci Meri Pikford i Daglas Ferbenks, da je poznati sovjetski filmski režiser Grigorij Aleksandrov u čast istog ovog Febrenksa sinu dao ime Daglas, može se pretpostaviti da su odnosi bili topli, prijateljski i profesionalni. Uticaj američkog stvaralaštva se oseća, na primer, u delima Lava Kulješova i drugih režisera. Ili, još jedan primer. Počinje da se prikazuje američki film „Bagdadski lopov“, a odmah za njim i sovjetski kratkometražni, koji s jedne strane, raskrinkava s ideoloških pozicija američku filmsku proizvodnju – komercijalnu i buržoasku, a s druge – poziva sovjetske gledaoce da idu da gledaju „Bagdadskog lopova“ i da plaćaju novac na blagajni. Ovaj film je takođe nedavno pronađen kod nas, iako se ranije smatrao izgubljenim.

Sa vremenom je zvučni film potisnuo nemi. I ovi filmovi su se uglavnom bacali. Tako je izgubljeno preko 80 procenata nemih filmova na svetu! Međutim, u Rusiji su oni dospevali u mali arhiv moskovskog Instituta za kinematografiju. Sredinom HH veka, kad se pojavio Državni filmski fond, premešteni su u njega, brižljivo čuvani i restaurirani. „Za SAD je to,“ ubeđen je Valerij Basenko, „neosporno vrlo važan pronalazak, zato što svaka zemlja treba u potpunosti da skuplja svoje nacionalne proizvode.“

To nije prvo obraćanje Državnom filmskom fondu zbog sačuvanih američkih filmova, - kaže stručnjak. – Američki radnici arhiva, istoričari filma i privatni kolekcionari s čuđenjem kod nas pronalaze ono što se smatralo nestalim u celom svetu i čega nema u Americi. Tako je bilo i s Japanom i s evropskim državama. Poznat mi je slučaj kad su radnici arhiva kod nas pronašli fragment filma „Božanstvena žena“ s američkom filmskom divom Gretom Garbo – jedini film u kojem je ona učestvovala, a koji se nije sačuvao. Greta Garbo igra tako ekspresivnu ulogu zaljubljene žene, u kojoj nismo navikli da je vidimo... To je bila prava senzacija! Firma „Terner Intertejment“ je tražila od nas ovaj fragment, kako bi ga imala i Amerika. A sad se radi o 10 filmova! Tako da mislim da je i za američki filmski arhiv, jedan od najvećih na svetu, to dragocen pronalazak, i naravno, za istoričare filma, pošto svaki film širi predstavu o razvoju kinematografije.

Po proračunima stručnjaka, do 200 američkih filmskih traka iz vremena nemog i ranog zvučnog filma čuva se u ruskim arhivima. U SAD se nadaju da će ova desetica biti početak procesa povratka izgubljenih traka u domovinu.